Noord Nederlands Orkest (NNO), het Nederlands Concertkoor en het Noord Nederlands Concertkoor, ingestudeerd door Louis Buskens, het Nationaal Kinderkoor, ingestudeerd door Irene Verburg, het Roder Jongenskoor, ingestudeerd door Jaap de Kok, Christina Nilsson, sopraan (Magna Peccatrix), Lenneke Ruiten, sopraan (Una poenitentium), Nikki Treurniet, sopraan (Mater Gloriosa), Catriona Morison, alt (Mulier Samaritana), Carina Vinke, alt (Maria Aegyptiaca), Brenden Gunell, tenor (Doctor Marianus), Thomas Oliemans, bariton (Pater Ecstaticus), Liang Li, bas (Pater Profundus). Algehele leiding: Antony Hermus. Gehoord op 13 december 2025, Oosterpoort, Groningen.

Door Dirk Meijer

 

Symfonie der Tausend

Ruin 67 jaar hebben ze er in Groningen en in Noord-Nederland op moeten wachten: op een hernieuwde live uitvoering van de Achtste symfonie van Gustav Mahler: de ‘Symfonie der Tausend’. De oude zaal van de Groninger Harmonie was toen de plek, waar dit ongetwijfelde spektakel plaatsvond. Van het NNO was toen nog geen sprake, zelfs nog niet van één van de voorlopers daarvan, het NFO, orkest voor Groningen en Drenthe. Het was de voorloper van het NFO, de GOV (Groningse Orkest Vereniging), die o.a. samen met de ‘Johan Willem Friso Kapel’ uit Assen en ongetwijfeld veel koorzangers en solisten dit werk op de planken bracht. Of ik daarbij was? Wel, mijn moeder was zwanger van mij en zij zong toentertijd mee in het ‘Toonkunstkoor Bekker’. Zwanger zijn en tegelijkertijd zingen, à la bon heur, maar voor het publiek geen zichtbare plek op het podium. Nou kan dat bij een uitvoering van deze symfonie natuurlijk ook makkelijk, maar ik geloof niet dat zij het echt leuk vond.

 

 

Volle bak

Wat is de reden achter het feit, dat als wereldwijd een symfonie van Mahler geprogrammeerd staat, de zalen altijd vol lopen, en dat binnen het kortst mogelijke moment geen ticket meer te krijgen is? Of we moeten spreken van ‘kaskrakers’ weet ik eigenlijk niet, want bijvoorbeeld voor deze Achtste symfonie is heel, in dit geval extreem veel nodig om het werk uitgevoerd te krijgen, maar de planners van deze mega happenings weten al van te voren: volle bak!

Steekt het niveau van de muziek van Mahler dan zover uit boven dat van zijn tijdgenoten? Vergelijk Mahler bijvoorbeeld eens met zijn illustere tijdgenoot Anton Bruckner; eigenlijk doen beide grootheden maar weinig voor elkaar onder.

Ook als we in Nederland eens kijken naar de Klassieke top 500 geeft dit geen antwoord op boven gestelde vraag: de winnaar, de Matthäus Passion van Bach staat van tevoren vast, maar Mahler en/of Bruckner? Beiden komen zelfs niet eens voor bij de eerste tien!

 

 

 

1907

Ik neem u mee naar het jaar 1907, naar hetzelfde jaar dat Mahler zijn Achtste symfonie voltooide. Mahler was in Finland om het Helsinki Philharmonisch Orkest te dirigeren en ontmoette daar zijn collega Jean Sibelius. De conversatie tussen beide grootheden verliep niet helemaal zonder gefronste wenkbrauwen.
Volgens Mahler was muziek een weergave van alles, dat zich in het universum afspeelt: kortgezegd van alles tussen koebellen op het grootse en weidse platteland in Oostenrijk tot en met de leiding en de kracht van de Heilige Geest. Alles, maar dan ook alles brengt bij Mahler innerlijke spiritualiteit om tot zijn creaties te komen.
Sibelius geloofde daar niets van. Aan de basis van iedere compositie staat of valt het vakmanschap van de componist. De bovenliggende gedachte is niet het landschap of de gemoedstoestand van de creator, maar als het vakmanschap en de inspiratie daar is, komt de creatie vanzelf bovendrijven. Misschien is dat wel de reden, het ontbreken van inspiratie, dat hij de laatste vijftig jaar van zijn leven geen noot meer aan het papier heeft toevertrouwd, maar dit terzijde.

 

 

Dicht bij de mens

De conversatie tussen beide heren verliep dus op zijn zachts gezegd stroef. De beroemde schilder Akseli Gallen-Kallela had dit in de gaten; hij nam Mahler mee naar zijn buitenhuis, en terwijl zijn gast zat bij de openhaard, schilderde hij één van de beroemdste schilderijen ooit van hem gemaakt.Toch schuilt in deze conversatie misschien wel het antwoord op de vraag, in het begin van dit epistel gesteld: de mens herkent iets van de dagelijkse beslommering in Mahler’s muziek, en juist omdat de componist zich zo ongelofelijk weet te geven, gepaard gaand aan een geniaal vakmanschap, brengt dit zijn muziek zo dicht bij de mens. En daar hoef je geen vakmusicus voor te zijn om dat te ervaren. In eenieder op zijn of haar eigen manier worden als het ware zaadjes geplant van dat wat op dat moment speelt, de mens raakt; van de kracht van de heilige geest, niet in de laatste plaats in de jeugdige koorzangers!

 

 

Indrukwekkende Mahler

En zo konden we getuige zijn van drie avonden (één generale en twee concerten) met de ongeëvenaarde Achtste symfonie van Mahler als hoofdwerk. Ook het Franse genie Olivier Messiaen kwam nog voorbij, als intro, maar daarover later meer. Ruim vierhonderd man op het podium, verspreid over ongeveer één derde van de zaaloppervlakte.

Als je naar zo iets luistert, moet je het over je laten komen en moet je meegaan in de trans van de muziek, en dus zeker niet met de partituur op schoot. Na afloop schrijf je wat dingen op: enorme drive en spirit, zonder ook maar een dissonant daartussen, een geweldig mooi, indrukwekkend en bovenal indringend zingend octet aan solisten (het NNO had werkelijk kost nog moeite gespaard om deze bij elkaar te zoeken!) , een prachtig enthousiast en afgewogen zingend kinderkoor, en een orkest dat stond voor z’n zaakjes, met eerste hoornist Hanna Guirten en concertmeester Fabiola Tedesco in de absolute hoofdrol. Kortom: overall viel er heel veel te genieten.

Als je dan even bekomen bent van de eerste indrukken, je niet nog rond zweeft in het universum maar weer met beide benen op de grond staat denk je: hier is over nagedacht: tijdens het eerste deel de solisten staand tussen de koorleden in en in het tweede deel voor aan het front, geen pauzes tussen beide delen, wat ruim anderhalf uur de opperste concentratie vroeg van een ieder, (hoewel: toen de dames vol overgave het Bloemenlied zaten te zingen, meenden toch enkele heren daar hinderlijk tussendoor te moeten kleppen, foei!!), de dirigent had nagedacht over de tempi, en zo kunnen we nog wel even doorgaan.

 

Mooie momenten

Laat ik nu, nu ik weer veilig thuis ben aangeland eens nader op het werk ingaan. Het eerste thema hier vermeld is het overweldigende ‘Veni Creator Spiritus’ letterlijk en figuurlijk het overkoepelend thema van de gehele compositie: bij wijze van spreken; transposities, omkeringen, kreeftgang, alles is gebaseerd op dat ene, overweldigend begin.

 

 

Een tweede voorbeeld: de inzet Ewiger Wonnebrand, Glühendes Liebehand, Siedender Schmerz der Brust, Schäumende Götteslust, etc, zo voluit gezongen door Thomas Oliemans (Pater Ecstaticus).

 

 

Als de compositie hiermee zou beginnen, meenden we het zeker te weten: dit is van Franz Léhar… Mocht ‘ie willen. De tekst komt uit Goethe’s Faust en maakt ondubbelzinnig deel uit van de Symfonie der Tausend van Gustav Mahler. Ook opera en operette maken deel uit van het alles, wat zich afspeelt in het universum.

En dan nog een voorbeeld: na dat zo indrukwekkende eerste deel, waarin Mahler werkelijk alles uit de kast haalt, volgt ontroering in de zo dromerige inleiding in het orkest en dan, bij cijfer 4 volgt ineens, uit het niets de modulatie naar C groot (contrafagot) doorgezet naar D in de hoorns. Zo simpel, maar het raakt je tot in het diepst van de ziel: in der Beschränkung zeigt sich der Meister!

 

 

Ik kan het niet laten, toch nog één (dit keer zonder notenvoorbeeld): na zo lang de concentratie bewaard te hebben ontpopte Nikki Treurniet zich vanuit de verte als een glorieuze Mater Gloriosa, het begin naar het overrompelend slot van deze symfonie.

 

 

Nicht eilen

Waren er dan helemaal geen puntjes van overdenking, kritiek klinkt meteen weer zo negatief? Want laten we welwezen: het was een weergaloos knappe uitvoering!

Toch waren de tempi van dirigent Antony Hermus soms wat aan de forse kant; het ‘nicht eilen’ werd wel eens in de wind geslagen, waardoor het gevoel voor detail soms verloren ging. Kom ik bijvoorbeeld terug bij het derde muziekvoorbeeld van fagotten en hoorns: in de uitvoering leed hier de expressiviteit; in plaats van een quasi fermate schreed de muziek exact op de tel voorwaarts.
En dan zou het eerste deel nog in kracht winnen door iets minder haast; immers de explosie binnen het universum (de oerknal) van het begin staat aan de basis  van alles, wat zich vervolgens binnen het spel der lijnen afspeelt: ook al gaf de dirigent de solisten alle ruimte, alles komt als een groot organisch lichaam voort uit het voorafgaande. Door iets meer rust wint de helderheid, kracht en expressiviteit en gaat de kracht van de muziek (en de heilige geest) alleen nog maar meer voor zichzelf spreken.

Die kracht was er vanaf het allereerste begin; een groter contrast tussen het zo dromerig gespeelde ‘Eclairs sur l’au – dela’, deel 5 uit ‘Demeurer dans l’Amour’ en het hoofdwerk van de avond was nauwelijks denkbaar. Ook hier was grondig over nagedacht.
We kennen Messiaen als componist, ornitoloog en synaestheet. In het gespeelde werk gaan de gediviseerde strijkers steeds hoger en hoger, bijna tot de hemelse regionen toe: Veni Creator Spiritus!

Diegene die het concert nog een keer wil beluisteren of simpelweg geen ticket meer kon krijgen kan alsnog  de televisieregistratie volgen, uitgezonden op eerste kerstdag bij RTV Noord.

Dirk Meijer

 

Info:

 https://nno.nu/concert/mahler-8/