De Salonconcerten: De Dolle Salon. Rosanne Philippens (viool), Jeroen Sarphati (piano). Werken van Hneriette Bosmans, Amanda Maier, Amy Beach, Ethel Smyth, Lili Boulanger, Rebecca Clarke, Clara Schumann, Zarrina Mirshakar en Gracyna Bacewicz. Gehoord: 8 maart, Doopsgezind Amsterdam

Door Jeroen Sarphati & Wenneke Savenije

 

Vrouwenrechten

Terwijl een enorme stoet demonstrerende vrouwen afgelopen zondag door Amsterdam trok om op te komen voor de vrouwenrechten, en vooral de naleving daarvan, namen violiste Rosanne Philippens en pianist Jeroen Sarphati het in Doopsgezind Amsterdam aan de Singel op voor de beste vrouwelijke componisten, die je toch nog steeds maar zelden in de concertzaal hoort. Dat deden ze met humor en ironie in aanwezigheid van een heuse Dolle Mina van het eerste uur, te weten de vader van Philippens die in 1969 betrokken was bij de oprichting ervan.

 

 

Streden de feministen van de eerste golf in de jaren 1880-1925 voor stemrecht en onderwijs voor vrouwen, in de jaren zestig volgde een tweede golf van de feministische beweging, waarbij met name de Dolle Mina’s actief en ludiek streden voor de gelijkheid van vrouwen en mannen. Vorig jaar bliezen, precies 55 jaar na de eerste protestactie, oa.  Dunya Verwey, Claudette van Trikt en andere Dolle Mina’s van het eerste uur de beweging nieuw leven in met een actie bij het monument van Wilhelmina Drucker in Amsterdam, waarbij ze met de verbranding van een korset opnieuw aandacht vroegen voor de wereldwijd groeiende tegenwind die de bevochten rechten voor vrouwen bedreigen. Regisseuse Sina Hernandes deed mee, richtte Dolle Mina 2025 op en schreef een Dolle Mina-boek: Minafest, een oproep om op te komen voor de vrouwenrechten. Uit de inleiding: Femicide, straatintimidatie, de loonkloof, abortus, oneerlijk verdeelde zorgtaken. Vrouwen en genderdiverse mensen zijn ondergeschikt en mannen raken in de knoop. Tijd voor actie! Het boek werd aangeboden na afloop van het ‘vrouwenconcert’ van Rosanne Philippens, maar dat leek maar weinig van de concertgangers te interesseren. De violiste interviewde zichbaar trots halverwege het programma haar feministische vader, die een rebels paars t-shirt had aangetrokken waarop aan de rugzijde twee ogen het publiek aanstaarden met daaronder de spreuk   ‘Dolle Mina is watching you!’ Het was aandoenlijk om te zien hoe Philippens, die in de wereld van de muziek heel goed haar mannetje kan staan, even leek te veranderen in een meisje dat vol trots naar haar vader opkeek, die van nature zo zachtmoedig en relativerend is dat zijn woorden niet vlijmscherp maar wel gemeend overkwamen. Op straat in Amsterdam sloegen de vrouwen een fellere toon aan met leuzen als ‘Geen feminisme zonder antiracisme,’ ‘Smash the patriarchy’, ‘Abortus is zorg’ en ‘Solidarity across borders.’

 

 

Vrouwenmuziek

Is dit allemaal nodig? Ja zeker, want wereldwijd staan de rechten van vrouwen opnieuw onder druk. Wat ooit verworven leek blijkt niet vanzelfsprekend te zijn. Nederland zakte op de wereldlijst voor gendergelijkheid naar de 43e (!) plaats, vrouwen verdienen minder dan mannen en 40% van hen is afhankelijk van partner of overheid, geweld en (sexulele) intimidatie tegen vrouwen is nog altijd een groot probleem, femicide leidt ertoe dat elke 8 dagen een vrouw wordt vermoord, nog steeds zijn de crèches niet gratis en ga zo maar door. De Dolle Mina’s van nu strijden niet alleen voor bewustwordening, maar voor concrete verandering. In de muziek worden vrouwelijke componisten nog altijd weinig uitgevoerd of volledig genegeerd, ook al doet hun muziek niet onder voor mannelijke componisten. Philippens en haar vaste spreekstalmeester, pianist Jeroen Sarphati, richtten zich bij de samenstelling van De Dolle Salon – Dolle Mina’s door de eeuwen heen vooral op de 19e en 20e eeuw, waarin het nog treurig gesteld was met de rechten van vrouwen.

 

 

In de woorden van Philippens, die zelf nog maar kortgeleden haar tweede kindje heeft gekregen: ‘Veel componisten hadden aanvakelijk een grote carrière als violist of pianist, maar zodra ze trouwden was het afgelopen. Dan verdwenen ze achter het aanrecht, mochten ze niet langer optreden van hun echtgenoten, kregen kinderen en verdwenen uit beeld. Het enige wat dan overbleef was componeren.’  Kort maar krachtig leidde zij met woorden een deel uit de Frans getinte Vioolsonate (1919) van Henriette Bosmans in, gevolgd door een deel uit de Vioolsonate in b (1878) van de Zweedse violiste Amanda Maier, die getrouwd was met Julius Röntgen en haar muziek baseerde op de Duitse romantiek. In lyrische bewoordingen nam ze het op voor de ‘echt prachtige’ Romance (1893) van Amy Beach, die begon als succesvolle pianiste maar na haar huwelijk nog maar één concert per jaar mocht geven, waarna Philippens vertelde dat de volgende vrouw op het programma, Ethel Smyth, aanvankelijk niets met het feminisme te maken wilde hebben maar eindigde als leider van de suffragettes. Ze was ook nog verliefd op Virginaia Woolf, maar haar muziek, een deel uit de Vioolsonate in A (1887), sprak minder tot de verbeelding. Voor al deze dames brak Philippens met flair een lans op haar viool, die zinderde van passie en vuur. Daarna volgden twee prachtige werken van Lili Boulanger – Nocturne (1911) en ‘D’un matin de printemps (1918), die Philippens en Sarphati met veel gevoel voor sfeer, kleur en balans tot de verbeelding lieten spreken.

 

 

College over de positie van de vrouw in de muziek

Hoe het ervoor stond met de vrouwen in de tijd van de getalenteerde zussen Lili en Nadia Boulanger, werd door Jeroen Sarphati fijntjes uit de doeken gedaan:

‘We zijn aanbeland in het Parijs van het Fin de Siècle. Aan het Hopital de Salpetrière geeft de befaamde arts Jean Martin Charcot zijn razend populaire colleges over de hysterie, een typisch vrouwelijke aandoening die alle mogelijke symptomen van andere ziektes zou kunnen imiteren. Hij wist aanvallen van hysterie op commando op te wekken door te drukken op de zogenaamde hysterogene punten, waarbij de rug zich kromde en een emotionele uitbarsting volgde. Ik heb nu even een vrijwilliger nodig…  Als u trouwens dacht dat meneer Charcot een obscure kwakzalver was, hij was een gevierd zenuwarts in zijn tijd, met vele leerlingen. De beroemdste is ene Sigmund Freud. Enfin, de oorzaken van deze ziekte werden na jaren van wetenschappelijke studie tot grote opluchting van alle betrokkenen vastgesteld: deze lag in seksuele frustratie, waartegen een medische stimulatie van de genitaliën zou kunnen helpen, de zogeheten hysterische massage, en door een overdaad aan intellectuele inspanning, zoals het bezoeken van een universiteit of het lezen van romans, waar de vrouwelijke hersenen overprikkeld van zouden raken.

Het is in dit klimaat dat Lili Boulanger in 1913 als eerste vrouw ooit de Prix de Rome voor compositie wint, een sensationele gebeurtenis. De Prix de Rome gold als hét toegangsticket tot een serieuze componistencarrière in Frankrijk, het was een grote eer die zelfs Ravel nooit te beurt is gevallen. Dit laatste leidde trouwens tot een verhit debat in het Franse parlement leidde, de zogeheten Affaire Ravel. Vrouwen hadden wel eerder deelgenomen, maar nooit gewonnen en werden systematisch geweerd of ontmoedigd. Het jaar ervoor, in 1912, had Lili in 1912 al bijna de prijs in de wacht gesleept, en dat leidde tot verhitte discussies binnen de jury. Sommige leden betoogden openlijk dat een vrouw de competitie niet ‘mocht’ winnen. Een jurylid zou hebben opgemerkt: ‘Mijne heren, wees gewaarschuwd, dit zal een gevaarlijk precedent scheppen.’

 

 

Het jaar daarop was haar overwinning onvermijdelijk, en werd ze bestormd door journalisten. Toen haar werd gevraagd of ze zich als ‘vrouwelijke componist’ zag, antwoordde ze volgens een tijdgenoot kort: ‘Je suis musicien, Ik ben musicus.’  Als ze langer had geleefd zou ze in één adem zijn genoemd met Debussy en Ravel, maar helaas stierf ze in 1918, slechts 24 jaar oud.

De familie Boulanger was bijzonder getalenteerd, haar zus Nadia was een succesvol pianiste en componiste. Na Lili’s dood stopte Nadia echter bijna helemaal met componeren, omdat ze vond dat zij niet het genie van haar zus bezat. In plaats daarvan ontwikkelde zij zich tot misschien wel de invloedrijkste muziekpedagoog van de twintigste eeuw, met leerlingen als Aaron Copland, Philip Glass, Astor Piazolla en Quincy Jones. Zij was degene bij wie die componisten hun authentieke geluid vonden. Dat was nog niet alles, zij was ook nog eens een van de eerste vrouwen die grote orkesten dirigeerde, en een van de eersten die de vergeten meesters van de renaissance zoals Monteverdi uit de mottenballen haalde, en op die manier aan de wieg stond van de historische uitvoeringspraktijk. Toen haar werd gevraagd hoe het voelde om als vrouw te dirigeren, antwoordde ze: ‘Men dirigeert met het hoofd, niet met het geslacht.’ Ach ja, de dames hadden het niet al te makkelijk in Frankrijk, de vooroordelen waren er taai. Denk er maar eens over na: het vrouwenkiesrecht werd er pas in 1944 ingevoerd…’

 

 

Uber die Weiber

Sarphati, die ook net vader is geworden, gedroeg zich tijdens het concert opzettelijk betweterig en opdringerig als een ‘echte’ man en stak na de pauze, waarin het publiek toepasselijk vergast werd op wijn en de meest wonderlijke hapjes van chocola (‘goed voor het humeur en de vrouwelijke hormonen’) opnieuw ironisch van wal:

‘Ik wil deze salon graag, voor alle zekerheid, voorzien van een disclaimer: de vanavond door mij gebezigde uitspraken en citaten van diverse kunstenaars, politici en andere historische personages reflecteren op geen enkele manier, dus noch direct noch zijdelings, mijn eigen denkbeelden ten aanzien van de positie van de vrouw in de maatschappij in vroeger dan wel moderne tijden, dan wel ten aanzien van de vermeende biologische gesteldheid van de vrouw die een eventueel ondergeschikte rol in de toenmalige dan wel huidige maatschappij zou kunnen rechtvaardigen.

Nu we dit uit de weg hebben volgt hier een citaat van Arthur Schopenhauer uit het fijnzinnige pamflet ‘Uber die Weiber’: ‘Die Weiber sind eigentlich nur große Kinder ihr Leben lang, eine Art Mittelstufe zwischen dem Kinde und dem Manne, welcher der eigentliche Mensch ist.’ (Vrouwen zijn eigenlijk hun hele leven slechts grote kinderen, een soort tussenstadium tussen het kind en de man, die de eigenlijke mens is.).

Luistert u naar de meesterlijke Romanzen voor viool en piano van Clara Schumann.’

 

 

Nadat hij er samen met Philippens al even meesterlijke uitvoeringen van gegeven nad, vervolgde Sarphati:

‘De Romanzen die u net hoorde zijn geschreven in 1853, precies twee jaar na de frisse uitspraken van Schopenhauer.  We zitten midden in de Biedermeier-tijd, en die staat niet alleen bekent om de schattige tafeltjes die je nu nog in antiquariaten kopen kan, maar ook om haar censuur, conservatisme en verstikkende burgerlijke ideaal. De opdracht voor vrouwen is duidelijk: ‘Kinder, Küche, und Kirche’, kinderen, keuken en kerk. Maar zelfs de meest onderdrukkende maatschappij heeft een ontsnappingsmogelijkheid. Voor zwarten in Amerika was dat jarenlang sport of muziek, voor Duitse vrouwen in de 19e eeuw was het de Salon, literaire en muzikale bijeenkomsten die door vrouwen werden bestuurd, en waar reputaties werden gemaakt en gebroken.

En dan waren er nog de vrouwen die zo getalenteerd en strijdvaardig waren, dat ze niet in een keurslijf komden worden gedwongen. Zo iemand was Clara Schumann. Een vrouw die een rechtszaak tegen haar vader aanspande om als minderjarige met de man van haar eigen keus te kunnen trouwen, die daarna met deze Robert Schumann acht kinderen kreeg, maar, omdat hij geen geld in het laatje bracht, met concerten het hele gezin onderhield. Op die concerten speelde ze niet alleen eigen werk, maar vooral composities van haar man Robert — en daarmee maakte ze hem beroemd. Dat dit niet overal even succesvol was bleek uit de opmerking van onze eigen Willem 2, die bij een concert van Clara naats Robert zat, en de onsterfelijke woorden sprak: Herr Schumann, sind Sie auch musikalisch?

Na Schumann’s dood besloot ze om niet te hertrouwen maar haar internationale concertpraktijk uit te bouwen. Toen ze in 1856 in Londen speelde, schreef een criticus: ‘Madame Schumann speelt met een ernst en intellect die men zelden bij vrouwelijke artiesten aantreft,’ een groter compliment kon je niet krijgen dunkt me. Maar, met haar concerten hervormde ze ook nog eens de hele concertpraktijk: zij was de eerste die uit het hoofd speelde en de eerste die programma’s doordacht samenstelde. Zaken die daarna normaal werden. Ze werd geboren als Clara Wieck, en nam na haar huwelijk de achternaam van Robert Schumann aan, maar dat is dan ook de enige aanpassing aan de burgermoraal die ze ooit gedaan heeft.’

 

 

Clara Schumann werd voorafgegaan door het betoverend mooie en sensitief gespeelde Midsummer Moon (1924) van de altvioliste en componiste Rebecca Clarke en gevolgd door het woeste, masculiene, gepassioneerde en heftige Alegro uit 3 Pamir Fresco’s (1979) van de vrijgevochten Zarrina Mirschakar uit Tadzjikistan, waarin de paarden over de vlaktes galoppeerden, om het even of er een man of een vrouw op zit.  Ook de Ariëtta (1917) van Henriette Bosmans klonk alles behave sentimenteel, onsamenhangend of verwijfd, waarna Jeroen Sarphati, die natuurlijk het laatste woord moest hebben , het laatste werk uit 1953 op het programma aankondigde met de volgende woorden:

 

Bacewicz en de baarmoeder

‘Wij zullen zo eindigen met een Humoreska van Grazyna Bacewicz, en daarom even een paar hilarische voorbeelden van denkbeelden die er door de eeuwen heen over vrouwen bestonden. Vooral de baarmoeder was een onderwerp van fascinatie en onbegrip. In het oude Griekenland dacht men dat de baarmoeder door het lichaam kon wandelen. Als een vrouw te lang geen seks had, werd de baarmoeder ‘rusteloos’, kon hij naar boven wandelen en de hersenen verstikken, met flauwvallen en angstaanvallen tot gevolg. Het Griekse woord voor baarmoeder is Hystera, u snapt het al. Als behandeling stelde men voor om stinkende geuren bij het hoofd te plaatsen om hem weg te jagen, en welriekende geuren bij de vagina om hem naar beneden te lokken.

Een ander interessant tijdsbeeld is de paniek die rond 1890 ontstond toen de fiets populair werd. Artsen beweerden dat fietsen hysterie kon veroorzaken, de baarmoeder kon beschadigen (daar gaan we weer), en vooral: seksuele opwinding kon opwekken. Er werd zelfs een medische aandoening bedacht: ‘bicycle face’ — een zogenaamd permanent gespannen gezicht door het fietsen.

Een derde denkbeeld dat tegenwoordig wellicht de wenkbrauwen zal doen fronsen is de theorie dat muziek gevaarlijk was voor vrouwen. Vooral in de 18e en 19e eeuw werd dit geloofd. Men meende dat de zenuwen een beperkte voorraad energie hadden, die door te veel emoties kon worden uitgeput. Vooral de piano werd als uiterst gevaarlijk gezien. Intens pianospel zou de zenuwen overprikkelen, de menstruatie verstoren, en leiden tot zenuwziekten. Langdurige blootstelling hieraan zou zelfs kunnen leiden tot onvruchtbaarheid.

 

 

U hoort een komisch stuk voor piano en viool van Grazyna Bacewicz, een componiste die in Polen vaak in één adem genoemd wordt met componisten als Witold Lutosławski en Karol Szymanowski, maar buiten Polen werd ze pas de laatste 20 jaar echt is herontdekt. Ze was een wereldberoemd violiste, die hoogzwanger haar eigen Vioolconcert uitvoerde, maar die na een ernstig auto-ongeluk gedwongen was te stoppen met spelen. Als gevolg hiervan stortte ze zich volledig op de compositie, en ze liet een groot oeuvre achter, want ze componeerde razendsnel: zelfs grote composities kwamen binnen enkele dagen kant en klaar, zonder schetsen, uit haar hoofd rollen. Luistert u naar haar Humoreska.’

 

 

Dat bleek een allesbehalve sentimenteel en zijig stuk te zijn, bijna mannelijk van uitstraling, boordevol energie en wars van sentimenteel geneuzel. Als het concert één ding duidelijk maakte, dan dat vrouwen van alle tijden uitstekend kunnen componeren.

Jeroen Sarphati & Wenneke Savenije

 

Huub Philippens, de vader van Rosanne Philippens

 

Info:

Het eerstvolgende Salonconcert vindt plaats op 8, 9 en 10 mei in resp. Amerongen, Deventer en Amsterdam. Het thema is ‘Folksongs – de schoonheid van volksliedjes’ met als rode draad de Folksongsvan Berio.

Zie: https://www.desalonconcerten.nl