Hagen Quartett. Mozart: ‘Pruisische’ strijkkwartetten: Strijkkwartet in D, KV575, Strijkkwartet in Bes, KV 589, Strijkkwartet in F, KV 590, 27 februari 2026, Kleine Zaal, Concertgebouw, Amsterdam

Door Wenneke Savenije

 

Wall of Fame

Als enige strijkkwartet prijkt hun naam in de Wall of Fame van het Concertgebouw, temidden van beroemde musici en dirigenten, in de bovengalerij aan de rechterzijde. Vanaf 1984 trad het Oostenrijkse Hagen Quartett meer dan 40 keer op in zowel de Grote als de Kleine Zaal van de muziektempel aan de Van Baerlestraat, waar ze van meet af aan geliefd waren om hun hechte samenspel, naadloze fraseringen, perfecte intonatie, goed gecoördineerde articulatie en homogene klankbeeld. In 1981 begonnen als een familiekwartet van twee broers en twee zussen, haakte violsite Angelika Hagen in 1987 af om haar eigen weg te gaan. Haar vervanger, tweede violist Rainer Schmidt, behoort sindsdien tot de vaste bezetting. Hij voegt zich naadloos in het familie-ensemble, valt misschien wel het minste op, maar schijnt zich tijdens repetities te manifesteren als het muzikale brein van het strijkkwartet, dat werd opgeleid door oa. Norbert Brainin van het Amadeus Quartet en Sándor Végh in Salzburg. De onderlinge afstemming in het Hagen Quartett is zo verzorgd en verfijnd dat inzetten, overgangen en rubati als vanzelfsprekend samenvallen, met als resultaat een uitzonderlijk hecht ensemblespel, waarin frasering en dynamiek tot in de kleinste details en nuances collectief worden vormgegeven. Ook de timing, spanningsopbouw en intonatie van het kwartet waren jarenlang om door een ringetje te halen. Zoeken andere strijkkwartetten hun artistieke heil vaak in strijd en conflict, in het Hagen Quartett draaide alles decennialang om harmonie en balans. In de woorden van cellist Clemens Hagen, de meest uitgesproken musicus van het kwartet: ‘Een kwartet is geen democratie maar een organisme. Je moet ademen als één lichaam.’

 

 

Lievelingszaal

Sinds de jaren tachtig behoort het Hagen Quartett volgens velen tot de absolute wereldtop, zowel in het klassieke kernrepertoire (Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert) als in 20e-eeuwse muziek (Webern, Berg, Bartók, Ligeti, Lachenmann). Ze werkten bovendien nauw samen met hedendaagse componisten als György Kurtág en Wolfgang Rihm. Het Hagen Quartett trad veelvuldig op in de belangrijke concertzalen over de hele wereld en speelden samen met beroemde musici als Maurizio Pollini, Mitsuko Uchida, Heinrich Schiff en Sabine Meyer. De vier strijkers verzorgen regelmatig masterclasses en geven les aan zowel de Hochschule für Musik in Basel als aan het Mozarteum in Salzburg. In 2019 kregen ze uit handen van directeur Simon Reinink de Concertgebouw Prijs uitgereikt vanwege hun uitzonderlijke bijdrage aan het artistieke profiel van ‘het gebouw’. Geen wonder dat de enigszins sentimentele Reinink glimde van trots toen hij het Hagen Quartett, dat er tevreden maar tamelijk onbewogen bijstond, na afloop van hun allerlaatste concert in Amsterdam bedankte met een warme toespraak.

 

 

Daarop gaf hij alle musici een geschenk in een klein papieren tasje, waarvan de inhoud helaas niet aan het publiek werd getoond. Veroedellijk ging het om een kopie van de gouden harp op het dak van het Concertgebouw, een foto van het Hagen Quartett in de Kleine Zaal of een kopie van hun eervolle naamsvermelding in de Wall of Fame. Voor het Hagen Quartett zelf betekende het afscheid van het Concertgebouw ook meer dan een formaliteit. Primarius Lukas Hagen: ‘De Kleine Zaal is een van onze lievelingszalen om in op te treden. En, heel bijzonder, we speelden er altijd twee keer. De strijkkwartetserie zit zo in elkaar dat we twee avonden vlak na elkaar ons programma konden uitvoeren. Dat is een unicum en heel fijn, niet in- en uitvliegen, maar even kunnen aarden op één plek.’ En nu is het voorbij, niet allleen in Amsterdam, maar binnenkort ook in de hele wereld.

 

 

De cirkel rond met Mozart

Vandaar dat het Hagen Quartett afgelopen week traditiegetrouw afscheid nam met twee concerten in de Kleine Zaal, maar dan wel met verschillende programma’s. Op de eerste avond klonken Beethovens Strijkkwartet in f minor, op. 95 ‘Serioso’, het Strijkkwartet ‘Düster und Schwer’ van Webern, Schuberts Strijkkwartet nr.13, D.804, op.29 nr.1 in a kl.t., ‘Rosamunde’ en als toegift Mozarts Allegro moderato (uitStrijkkwartet in F, KV 590 ‘Prussisch’). Zelf hoorde ik alleen het tweede en definitieve afscheidsconcert, waarmee het kwartet terugkeerde naar haar geboorteplaats Salzburg, waar Mozart opgroeide als wonderkind. Zijn laatste drie strijkkwartetten, de ‘Pruissische’ strijkkwartetten KV 575, 589, 590, schreef de door geldzorgen geplaagde Mozart in Wenen tegen het einde van zijn korte leven voor Frederik Wilhelm II, de cello spelende koning van Pruisen, die nooit met een vergoeding over de brug kwam. Onderzoek wees uit dat Mozart de kwartetten in een hobbelende postkoets componeerde op Boheems muziekpapier, dat hij in 1789 had aangeschaft tijdens zijn reis van Wenen naar Praag. Maar zo enthousiast als hij eraan begonnen was, zo een ‘mühsame Arbeit’ bleek de voltooiing in 1791, een proces dat voor Mozarts doen ongebruikelijk veel tijd in belag had genomen. Toch staan de Pruissische kwartetten bekend om hun schoonheid, het evenwicht tussen de instrumenten en de uitzonderlijke prominentie en het cantabile karakter van de extra belichte cellopartij. Vanuit dat oogpunt bezien zijn ze het Hagen Quartett op het lijf geschreven.

 

 

Mozart volgens de etiquette

Er is een tijd van komen en gaan. In hoeverre de keuze om te gaan bij het Hagen Quartett voorkomt uit een verlangen naar vrijheid of uit noodzaak, is niet helemaal duidelijk. Maar zoals je op een feest het beste kan vertrekken op het hoogtepunt, zo is het verstandig het concertleven vaarwel te zeggen wanneer je nog op volle kracht kunt musiceren. Met haar enorme staat van dienst en haar vaak prachtige concerten, verdient het Hagen Quartet alle respect. Maar eerlijk is eerlijk, hoe vergroeid ze ook zijn met de muziek van Mozart en hoe gepolijst en integer ze zijn partituren ook al decennialang benaderen, de magie bleef ditmaal uit. Dat was met name te wijten aan nog net acceptabele technische mankementen, zoals de niet meer perfect werkende intonatie, wat een onmiddelijke uitwerking heeft op de schoonheid en puurheid van Mozarts kristalheldere muziek. Terwijl Clemens Hagen expressief domineerde, musiceerde zijn broer Lukas wat bleekjes (mogelijk heeft hij het met zijn gehoor te stellen heeft, ook oudere musici krijgen kwaaltjes en zijn daardoor kwetsbaar), terwijl de tweede viool en de altviool dat weer trachtten te compenseren op een bewonderenswaardig empathische en vooral ambachtelijke manier. Het klinkende resultaat was in alle drie de Pruisische kwartetten nog altijd oprecht, oerdegelijk en mooi, maar ook gereserveerd en meer op intellectuele contole dan op spontaniteit gericht, waardoor Mozart niet de kans kreeg om zijn vleugels uit te slaan. Zijn wonderschone muziek, waarin volgens Lukas Hagen alles draait om ‘volkomen transparantie én existentiële diepte’ sprak niet werkelijk tot de verbeelding.

 

 

Het klonk meer netjes dan geïnspireerd, al waren er o.a. in de polyfone passages van het Strijkkwartet in F, KV 590 soms wel indrukwekkende momenten. Clemens Hagen: ‘Mozart is geen decoratieve muziek. Onder de elegantie zit vaak iets existentieels. Het gaat om de spanning tussen lichtheid en innerlijk drama. We proberen Mozarts muziek te laten ademen zoals spraak. Niet te zwaar, maar ook niet oppervlakkig Te veel vibrato vertroebelt Mozart. De helderheid is essentieel. We hebben veel geleerd van de historische uitvoeringspraktijk, maar we blijven een modern kwartet. Dit is geen lichte muziek meer; dit is een componist die alles weet.’ En Lukas Hagen: ‘Mozart moet klinken als gesproken taal: natuurlijk, vloeiend, zonder retorische overdrijving.’  Dat is natuurlijk helemaal waar. Maar Mozart, die zelf de melodie als het wezen van alle muziek beschouwde, moet óók zuiver zingen en daar ontbrak het een beetje aan afgelopen vrijdag. Het Hagen Quartett liet op haar afscheidsconcert echter wel horen zelf zo ongeveer alles van en over Mozart te weten, zodat het een geluk is dat de kwartetleden vooralsnog zullen doorgaan met lesgeven. Met dank voor alle opnames en concerten!

Wenneke Savenije

Foto”s: Eduardus Lee e.a.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Info:

www.concertgebow.nl