Recensies

Narratio Quartet presenteert integrale opname (9 cd’s) van Beethovens Strijkkwartetten op authentieke instrumenten

by Wenneke Savenije 27 mei 2025 791 Views

Narratio Quartet viert feest! Presentatieconcert met Beethovens Strijkkwartet op. 130 in Bes. Gehoord: zondag 5 mei, 15.00 uur, Uilenburgersjoel, Amsterdam.

Door Wenneke Savenije

Work in progress

Het begon allemaal in 2009, toen het Festival Oude Muziek het Narratio Quartet uitnodigde om op vijf opeenvolgende avonden de laatste vijf strijkkwartetten van Beethoven te komen spelen op historische instrumenten, bespannen met darmsnaren en bespeeld met 19^e eeuwse strijkstokken. Dat was bijzonder, want juist deze late kwartetten worden zelden ‘authentiek’ uitgevoerd. Het project sloeg aan, niet alleen bij het publiek, maar vooral ook bij de leden van het Narratio Quartet zelf: Johannnes Leertouwer (1^e viool), Franc Polman (2^e viool), Dorothea Vogel (altviool) en Viola de Hoog (cello). Tijdens het instuderen raakten ze zo in de ban van Beethovens strijkkwartetten, dat ze er nooit meer mee op wilden houden en besloten, van achter naar voren, alle 16 kwartetten uit zijn late (op.95, op. 127, op. 130 incl de Grosse Fuge, op 132, op. 131), midden (op. 59 nr.1-3 & op. 74) en vroege periode (op. 18 nr. 1-6) op te gaan nemen. Vijftien jaar later heeft het project, waaraan inhoudelijk volgens Johannes Leertouwer ‘nooit een einde aan zal komen’, bij Challenge Records zijn beslag gekregen in drie in 2024 en 2025 verschenen cd-boxen met daarin alle Beethoven-kwartetten verdeeld over 9 cd-schijven. Reden genoeg om feest te vieren en dat deed het Narritio Quartet in de Uilenburgersjoel met een uitvoering van Beethovens Strijkkwartet op. 130 in Bes én de Grosse Fuge, gevolgd door een fragment van de nog niet geheel voltooide maar wel boeiende documentaire over het Beethovenproject, de reis naar Zuid-Korea (waar Johannes Leertouwer doceerde als professor Historical Informed Performance Practice aan de Seoul National University en een beurs regelde voor het Beethovenproject) en de passie van het kwartet voor muziek in het algemeen en Beethoven in het bijzonder.

Beethoven authentiek

Er zijn meer kwartetten die Beethovens strijkkwartetten op historisch geïnformeerde -Viola de Hoog: ‘Wij zeggen liever historisch geïnspireerde’ – wijze benaderen. Zo heeft het uitstekende Oostenrijkse Quatuor Mosaïques op. 127-135 volledig opgenomen op darmsnaren, met klassieke strijkstokken en een lagere stemming (A= 430/432 Herz in plaats van de moderne 440 Herz). Ze zijn nu ook bezig met het opnemen van de middengroep (op. 95, 74, 95) en ze worden gezien als echte pioniers op dit gebied. Het Chiaroscuro Quartet, dat erom bekend staat historische details te vermengen met expressieve vrijheid, nam op. 18 nr. 1-6 op en enkele kwartetten uit de midden en late periode. Het Eybler Quartet nam tot nu toe Beethovens op. 18 nr. 1-3 en op. 18 nr. 4-6 op periode-instrumenten uit de tijd van Haydn, Mozart en Beethoven, met darmsnaren en historische stokken. Zij volgen nauwgezet tempo-aanwijzingen, articulatie en frasering uit de originele bronnen en zijn daarmee misschien wel het meest streng in de leer. Maar tot nu toe is het Narrtio Quartet het eerste ensemble dat de complete Beethoven heeft opgenomen op historische instrumenten (of reconstructies daarvan), met darmsnaren, incl. authentieke set-up. Dat betekent o.a.: G-, D- en A- snaren puur darm en ongelakt, E-snaar soms puur darm of – zoals dat in de tijd van Beethoven al gebruikelijk werd – met metalen draad omwonden, een lagere stemming, alle snaren bevestigd met darmlussen of houten stemsleutels zonder fijnstemmers, een minder gebogen kam, een kortere en rechtere toets, een minder steile halshoek en kortere, lichtere 19^e eeuwse stokken of exacte kopieën daarvan en, in theorie, minder vibrato, meer portamento (‘aangestreken’ glijden tussen twee tonen), zachtere dynamiek en meer nadruk op klankovergangen dan op volume. Het lijkt een heleboel, maar voor de luisteraar is het uiteindelijk vooral van belang of de al dan niet historisch geïnformeerde Beethoven zijn hart raakt en wellicht wint aan expressie, urgentie en waarachtigheid. De enige echte Beethoven-interpretatie is een illusie, want daarop zijn behalve de tijdgeest, de expressiviteit van de musici en het instrumentarium nog veel meer zaken van invloed, zoals de akoestiek in de zaal en het niveau van de spelers. Beethoven klinkt altijd weer anders, maar het is een boeiend avontuur om met de hier beschreven ‘hulpmiddelen’ te streven naar een samenklank en speelwijze die benadert wat het publiek in de tijd van Beethoven had kunnen horen.

Narratio’s Beethoven

Zelf ben ik opgegroeid met de geniale en bezielde Beethoven van het Amadeus Quartet, waarbij de individuele stemmen werden vertolkt door vier topsolisten die ieder voor zich rijkelijk vibrerend, scherp articulerend en uitbundig fraserend onder de bevlogen leiding van primarius Norbert Brainin toch tot grote architecturale helderheid en een prachtige, zangerige samenklank kwamen, waarbij vooral de emotionele en dramatische kanten van Beethoven werden belicht. Ook luisterde ik graag naar de Beethoven van het wat aristocratischer musicerende Quartetto Italiano. Die opnames zijn dus mijn ijkpunt en dat betekent per definitie dat ik er echt moeite voor moet doen om open te staan voor de eventuele voordelen van authentieke uitvoeringen, hun transparantere maar ook wat meer diffuse klank, de vaak snellere tempi, de meer ‘sprekende’ dan zingende manier van fraseren. Zo kwam ik afgelopen zondag bij de uitvoering van Beethovens op. 130 door het Narratio Quartet tot de conclusie dat de samenklank verrassend warm maar vaak ook een beetje soft, wazig en vaag was (alsof de vier spelers enigszins verdwaasd op zoek waren naar de juiste karresporen in het grote Beethovenbos, om de muziek tot de eindstreep te brengen), waarbij ik me vooral stoorde aan de gebrekkige verhaallijnen, zwakke spanningsbogen en een lang niet altijd even ideale intonatie. Ook miste ik de individuele kracht van de strijkers afzonderlijk, waardoor de beoogde ‘filosofische’ discussie tussen de vier stemmen een beetje in de mist bleef hangen. Het portamento van met name de primarius, miste vaak natuurlijke zeggingskracht en de dynamische contrasten waar Beethoven zo beroemd om is kwamen lang niet altijd overtuigend uit de verf. En dat ging weer ten koste van de helderheid en de achitecturale vormgeving. Ik was wel weer gecharmeerd van de overduidelijke toewijding en betrokkenheid van het Narratio Quartet, dat er zichtbaar en hoorbaar alles aan deed om zich te manifesteren in de geest van Beethoven. Aardig was ook dat het strijkkwartet zich in een cirkel tussen het publiek in had opgesteld omwille van de optimale communicatie tussen Beethoven, de musici en het publiek. Het geheel kreeg daarmee de uitstraling van een optreden in de huiskamer of de salon, waardoor Beethoven soms bijna ‘aaibaar’ werd. Dat is leuk om te ervaren, want Beethovens strijkkwartetten werden geschreven in een tijdperk waarin de kamermuziek verschoof van de salons van de adel naar de concertzaal, zodat kamermuziekensembles langzaam maar zeker transformeerden van een aardig streven voor een mix van excellente amateurs en welwillende professionals naar een discipline voor professioneel geschoolde musici in de concertzalen, waar virtuositeit en perfectie werden verlangd. Je zou kunnen stellen dat het Narratio Quartet zich op dit moment instrumentaal en muzikaal gezien ergens op het kruispunt van die ontwikkeling bevindt, het midden houdend tussen hoe de nog tamelijk amateuristische kwartetten geklonken zullen hebben voor de tijd waarin Beethoven, tussen 1805-1810, de Rasumovsky-kwartetten schreef, die al bedoeld waren voor meer virtuoze professionals. Omdat het Narratio Quartet nog lang niet op Beethoven uitgestudeerd is en uiteindelijk vooral ‘de mensen in hun hart wil raken’, zal de authenthieke Beethoven van dit ensemble zich in de loop der tijd zeker nog in allerlei opzichten verdiepen en verder uitkristalliseren.

Boeiende momentopnames

In de woorden van Viola de Hoog: ‘Ik heb me vaak afgevraagd welke van de ‘grote geesten’ een nieuwe impuls en een andere richting zouden kunnen geven aan wat wij klassieke muziek noemen in dit begin van de eenentwintigste eeuw. Het Narratio Quartet is al meer dan vijftien jaar ondergedompeld in alle strijkkwartetten van Beethoven. We ervaren keer op keer hoe Beethoven de grenzen van de klassieke stijl en de instrumentale moeilijkheden die aan het begin van de negentiende eeuw heersten, verkende en vervolgens overwon. Wat we horen is verrijkt door het verstrijken van twee eeuwen en het opdoen van bredere ervaring. Vooruitgang inderdaad, is misschien je eerste gedachte, maar misschien zijn we onderweg ook iets kwijtgeraakt? Het vermogen om te voelen hoe baanbrekend en visionair deze muziek in die tijd was. Mijn collega’s en ik zijn van mening dat het gebruik van instrumenten die vergelijkbaar zijn met die van die tijd ons enorm heeft geholpen om dichter bij de verrassing, de verbijstering en de verrukking te komen die de musici in Schuppanzighs kwartet moeten hebben gevoeld toen ze voor het eerst kennismaakten met de nieuwste en meest innovatieve kamermuziek van die tijd.’ In mijn optiek brengt het Narratio Quaret die ‘verrassing, verbijstering en verrukking’ op hun 9 cd’s met de complete Beethoven-kwartetten erop misschien wel iets te goed over. Het klinkt soms nog een beetje amateurstisch, maar dat neemt niet weg dat het Narratio Quartet de welwillende luisteraar wel kan boeien met deze uitstekend opgenomen momentopnames van hun eeuwige zoektocht naar de ideale ‘historisch geïnformeerde’ Beethoven, oftewel de Heilige Beethoven-Graal, die overigens nooit gevonden zal worden, omdat het altijd nóg beter, nog helderder, nog zuiverder, nog intenser, nog uitgebalanceerder, nog welsprekender, nog verhalender, nog zangeriger, nog genuanceerder, nog ‘meditatiever’ en nog expressiever kan.

Wenneke Savenije

Info:

https://narratioquartet.nl/#top