Recensies

In de Waalse kerk stijgt muziek van Joodse componisten uit boven hedendaagse politiek

by De Nieuwe Muze 31 mei 2026 54 Views

The Jerusalem String Quartet en The Jewish Amsterdam Chamber Ensemble. Schulhoff, Ran en Mendelssohn. Gehoord op 28 mei 2026 in de Waalse Kerk te Amsterdam.

Door Suus Blanke

Geschiedenis herhaalt zich

Afkomstig uit een familie van verzetsstrijders en (kamp)gevangenen tijdens WO II, was ik in de jaren tachtig op de middelbare school buitengewoon verheugd en opgelucht dat we het hoofdstuk van het afscheiden van groeperingen en jodenhaat achter ons hadden liggen met de val van het communisme en de vereniging van de Europese landen in het vooruitzicht. Helaas blijkt veertig jaar later de Europese eenheid niet te lukken, doordat grenzen weer worden opgetrokken, terwijl rassenhaat inmiddels weer welig tiert. Hoewel ik de media volg, was de schok (met mijn jaren tachtig instelling) toch nog groot toen ik bij het hek van de Waalse Kerk door concertorganisator Jasper Bartlema hartelijk werd ontvangen met achter hem op het Walenpleintje een bus vol politie die de hele avond voor, tijdens en na het concert de wacht hebben gehouden. Voordat ik de kerk mocht betreden werd eerst mijn tas volledig doorzocht, waarop ik met verdriet heb moeten ervaren dat dit nu toch echt de realiteit van 2026 is.

Joods muziekleven in het huidige wereldgebeuren

Twee jaar geleden was het Jerusalem Quartet aanvankelijk de deur geweigerd in het Concertgebouw wegens angst voor rellen (hier werd later een andere draai aan gegeven), waardoor Bartlema hen direct spontaan asiel verleende om hun concert in de Waalse Kerk uit te voeren. Als dankbetuiging is het muzikale gezelschap op 28 mei 2026 teruggekeerd als onderdeel van 3 Jewish Music Concerts op deze locatie. Daaronder viel afgelopen december de Chanoekaviering, die op deze website is beschreven door Wenneke Savenije. Helaas werden voor het concert van joodse componisten alleen kaarten gekocht door ware muziekliefhebbers en bleek er een ondoorgrondelijk boycot te zijn ontstaan, waarop uit solidariteit vanuit o.a. de joodse gemeenschap de Waalse Kerk toch ruimschots was uitverkocht. Voordat het concert uiteindelijk veel te laat kon beginnen werd het publiek er uitgebreid op gewezen welke vluchtgangen we konden nemen voor het geval dat nodig zou zijn. Bovendien werd heel diplomatiek de microfoon voor ‘één minuut protest’ vrijgegeven, maar er was geen concertganger die hierop heeft gereageerd. Er is, voor zover ik weet, deze avond dan ook geen wanklank gevallen.

Honderd jaar oude wereldmuziek

Er was, wat mij betreft wel enige spanning voelbaar toen de leden van het Jerusalem Quartet het podium betraden. Hun strijkstokken vertelden eerst het muzikale verhaal van de Tsjech Erwin Schulhoff (1894-1942), die zijn gehele leven naar vernieuwing zocht, waardoor hij uiterst originele muziek schreef met veel jazzy invloeden. Vanwege zijn communistische activiteiten en aanvraag van het staatsburgerschap van de Sovjet-Unie (en niet als jood), werd Schulhoff opgepakt en overleed hij in 1942 in gevangenschap in Wülzberg aan tuberculoze. Deze avond klonk zijn Fünf Stücke für Streichquartett los van anti-semitisme, communisme en Entartete Musik, maar als de geanimeerde muziek van een wereldburger. Uit een pittig geplukt ritme kwam opeens de Weense Wals tevoorschijn. De moderne serenade op de twee violen werden door alt-viool en cello puntig begeleid. Op de drie delen daarna kon worden gedanst: Eerst in Tsjechië, waar de muziek warmbloedig en Boheems overkwam. Daarna klonk een Tango, die van Europees gaandeweg steeds meer Zuid-Amerikaans werd. Tot slot werd een vurige Italiaanse Tarantella gespeeld, om de giftige sappen uit het lijf te dansen, in de oververhitte Waalse kerk op een ongewoon hete avond in mei. Het was alsof de musici de warme temperaturen uit Israël hadden meegenomen, maar zij lieten zich daar al spelend niet door hinderen.

Nederlandse première

Hierna volgde de Nederlandse première van Betwixt and Between, Strijkkwartet nr. 4, speciaal geschreven voor het Jerusalem Quartet vanwege hun dertig jarig bestaan door Shulamit Ran. (1949) Deze Israëlisch-Amerikaanse componiste, die op haar veertiende met een studiebeurs naar de Verenigde Staten vertrok, heeft in 1991 met haar Symphony als tweede vrouw de Pulitzerprijs voor muziek gewonnen. Vreemd genoeg werd in de prachtig gedrukte programmatoelichting alleen haar strijkkwartet in het Engels door de componiste zelf beschreven. Verder werd het stevige papier op deze warme avond vaak dankbaar als waaier gebruikt. Ran benadrukt in haar tekst dat de compositie is geschreven na de gebeurtenissen van 7 oktober 2023, waarbij het ongelooflijk lijden en de pijn van beide partijen haar creatieve proces van de eerste tot de laatste noot hebben begeleid.

Het eerste deel Upheaval (onrust) was voor het publiek niet makkelijk te beluisteren. De mensen in de kerk werden er ook want onrustig van. Het perfecte interval (B-F#) golfde tussen de strijkers heen en weer. Hieruit ontstond een soort vanuit zichzelf bewegende melodie die indrukwekkend uit de klankkasten van de strijkers barstte, om weer terug te keren naar hetzelfde interval. Alsof Ran naar de Serenade van Schulhoff had geluisterd, speelden de cello en altviool in het tweede deel Sway (zwaaien) wederom een resolute begeleiding in een gepunkteerd ritme, waarop de twee violen bijna vrolijk dansten. Dit ritme was ook al te horen geweest en het eerste deel en zou in het derde deel nogmaals terugkeren.

Intussen klonk er ineens een harde knal van een strijkstok tegen een klankkast (?), waarbij je je als luisteraar bij een nieuw werk afvraagt of het geluid erbij hoort of niet. Maar aan de ondeugende glimlach van de tweede violist was af te lezen, dat dat niet het geval was. De glimlach doorbrak echter de spanning van de aanvang van de avond en de vier musici begonnen met een veel vrijer gemoed en vertrouwen te musiceren. Het derde deel Supplication (smeekbede) werd gebruikgemaakt van statige akkoorden die in het eerste deel al waren ontstaan, uitlopend op een vurige conclusie waarbij de strijkstokken in de lucht eindigden.

Octet door acht joodse strijkers

Het laatste deel van Rans Betwixt and Between was een prachtige opmaat voor het Octet voor strijkers in Es, op. 20 gecomponeerd door de eveneens Joodse Felix Mendelssohn, die zich welliswaar op last van zijn vader moest laten dopen tot Felix Bartholdy om problemen te voorkomen, maar weigerde zijn Joodse afkomst te ontkennen, zodat hij zich manifesteerde als Felix Mendelssohn-Bartholdy. Muzikaal was een pauze niet nodig geweest, maar vanwege de warmte heel welkom: vele concertgangers begaven zich naar buiten om wat frisse lucht op te snuiven, beveiligd door de politie op het Walenpleintje die een heel rustige zomerse avond hadden.

Voor Mendelssohn’s Octet werd het Jerusalem Quartet aangevuld met leden van het Jewish Amsterdam Chamber Ensemble. De gemoedelijke pauze op het Walenpleintje werd voortgezet in de prachtige muziek van de nog zeer jonge componist. De leden van het Jewish Amsterdam Chamber Ensemble konden zich zowel muzikaal als technisch goed meten met de leden van het Jerusalem Quartet en zo vormden beide ensembles een hechte eenheid, alsof ze al jaren samenspeelden. Deze saamhorigheid was waarschijnlijk ook ontstaan door de toch spannende samenkomst. Na het heerlijke en vurige Allegro moderato ma non fuoco ontstond een spontaan applaus, dat na het liefelijke Andante niet meer werd geaccepteerd door tegensputterend publiek. Helder en fel klonk het herkenbare Scherzo dat jarenlang op NPO Klassiek (voorheen radio 4) werd gebruikt, waarna de cellisten indrukwekkend het Presto inzetten, gevolgd door de ander musici. Het behoeft verder geen woorden dat het concert briljant werd uitgevoerd.

Mens en muziek

Na een overdonderend applaus keerden de musici al snel op het podium terug om het volkslied van Israël te spelen. Er ontstond een golf van emotie door de kerk, waarna velen in het publiek een beetje vertwijfelt het volkslied begonnen mee te neuriën of zachtjes te zingen. Direct na de slotnoot schreeuwde iemand hard ‘Leve Israël!’

Het roepen en het spelen van het overigens prachtige volkslied vond ik persoonlijk, gezien de huidige negatieve benadering van de joodse gemeenschap heel begrijpelijk, maar ook bijzonder jammer, omdat wij als publiek vanuit de hemel van de muzikale eenheid weer werden teruggeplaatst in de aardse politiek van het scheiden van mensen in bevolkingsgroepen. En dat juist nadat de organisatoren, Jasper Bartlema en Barry J. Mehler, tijdens dit concert hadden bepleit dat er voor iedereen een plek op deze aarde en in de Waalse Kerk is. Het zou mooi zijn wanneer wij identiteit en de daarmee gepaard gaande polarisatie zouden kunnen loslaten en ons alleen op de verbindende muziek zouden kunnen richten.

De concertorganisatie van de Waalse Kerk schrikt in ieder geval niet terug voor de afkomst van musici, maar staat open voor iedereen en organiseert op artistieke kwaliteit. Zo betreedt op 18 juni 2026, de Oekraïnse pianist Dmytro Choni, o.a. prijswinnaar bij Van Cliburn competition (USA), het podium om plaats te nemen achter de prachtige Bösendorfer die de kerk rijk is. Laten we blijven genieten van prachtige muziek! Laten we blijven beseffen dat muziek door haar universele aard van nature boven politiek en identiteit uitstijgt!

Suus Blanke