Noord Nederlands Orkest o.l.v. Kerem Hassan m.m.v. Simone Lamsma, viool. Thomas Adès: drie delen uit opera ‘Powder her Face;  Johannes Brahms: vioolconcert op. 77 in D groot; Claude Dëbussy: La Mer. Eerste uitvoering: 28 mei 2026, Nieuwe Kolk, Assen. 29 mei, Lawei, Drachten. 30 mei Oosterpoort, Groningen Gehoord: 30 mei in Groningen.

Door Dirk Meijer

 

Met dank aan de vrienden

Het was zaterdagavond ‘full house’ in Groningen, mede omdat het concert werd bestempeld als het Vriendenconcert van het NNO. Als deze vrienden mede zorg dragen voor de uitvoering Achtste symfonie van Mahler en voor de aanschaf van een nieuwe Steinway vleugel, is deze trouwe aanhang veel waard voor dit orkest en werd het dus ook de hoogste tijd om hen weer eens in het zonnetje te zetten. Daartoe droeg dit bijzondere concert absoluut bij: Prosit!

 

Fenomenaal vioolspel

De solopartij van het vioolconcert van Johannes Brahms kreeg een verbluffende vertolking van niemand minder dan Simone Lamsma. Het publiek in het Noorden mag zich in de handen knijpen dat zij haar afkomst niet verloochent. Net zoals eertijds Emmy Verhey keert zij regelmatig terug naar Fryslân (ze is geboren in Burgum), Groningen en Drenthe om haar fenomenale vioolspel te etaleren.

 

Op haar verjaardag speelde Simone Lamsma afgelopen donderdag het vioolconcert van Brahms met het NNO in de Nieuwe Kolk te Assen (© NNO)

 

En toch… Al wil ik niet meteen zeggen dat er zaterdagavond iets aan de uitvoering ontbrak, maar soliste en orkest zaten naar mijn idee niet altijd op dezelfde golflengte. Zo werd bijvoorbeeld de inleiding van het Adagio prachtig gespeeld, maar klonk de hobosolo bijna als een andante. Op de ware bezieling moesten we nog even wachten tot de inzet van de soliste. Met andere woorden: de expressiviteit van Lamsma werd niet altijd beantwoord door de dirigent, en datzelfde gevoel had ik ook een beetje tijdens het laatste deel; het ma non troppo vivace werd door het enthousiasme wel eens in de wind geslagen.

 

Superieur

Gelukkig had ik deze gevoelens absoluut niet tijdens het eerste deel. Gedurende de lange inleiding zie je Simone Lamsma in trans meebewegen op de muziek, in afwachting van haar zo krachtige en superieure vioolspel. Zonder enige uiterlijke show toont ze zoveel overwicht dat ze op een natuurlijke wijze het orkest dwingt om een gelijke bezieling aan de dag te leggen. En dan worden ook dirigent en orkestmusici meegenomen naar het allerhoogste wat in hem of haar zit. Een heel bijzondere ervaring! Je zou wel eens willen weten hoe Simone zelf deze uitvoering heeft ervaren, maar daar zullen wij wel niet achter komen.

 

La Mer van Debussy à la William Turner

Voor de pauze klonk als tweede werk het beroemde Symfonisch Gedicht La Mer (La mer, trois esquisses symphoniques pour orchestre) van Claude Debussy, geschreven in 1905. De tijd rond de eeuwwisseling was nog hoogtij voor de (laat)romantische componisten en de zee was daarbij voor hen een geliefd onderwerp. Zoals voor de Litouwse componist Čiurlionis met z’n gelijknamig symfonisch gedicht Jūra (de Zee), voor Alexander Glazunov met zijn Zevende Symfonie, voor de Scandinaviërs Carl Nielsen met z’n Helios Ouverture, en Jean Sibilius met zijn Oceanides, geschreven een paar jaar na Debussy, en dan is de cirkel nog lang niet kompleet.
Niet voor niks probeer ik hier een vergelijking te trekken met de beroemde Engelse schilder William Turner. Hij schildert vaak een wat kalmere zee, alleen vol kleurschakering en expressie.

 

[1]

De Engelse, vaste gastdirigent van het NNO Kerem Hasan kent de creaties van zijn beroemde landgenoot ongetwijfeld, maar het waren nou juist de imaginaire, impressionistische klankschilderingen van Debussy, die tijdens deze uitvoering wel eens wat onderbelicht bleven. Toegegeven: de titel van het eerste deel: van de daagraad tot de middag aan zee, heel langzaam werd qua tempokeuze erg goed getroffen, maar juist biedt de componist aan uitvoerenden alle mogelijkheden tot bloei en differentiatie, maar het had allemaal net iets geheimzinniger en spannender gemogen. De orkestbezetting, met extra kornetten, piccolo, althobo, contrafagot, uitgebreid slagwerk (waaronder twee paar pauken) en twee harpen biedt daartoe alle mogelijkheid, maar ik mistte de vloeiende overgangen wel eens.

 

Moeizame akoestiek

Nu heeft dirigent Hasan in de Oosterpoort in Groningen ook te dealen met een niet al te makkelijke akoestiek. Aan een kant hoor je alles en aan de andere kant neigt deze het forte te bevoordelen. Als je niet oppast kan het nogal meedogenloos klinken, het tegenovergestelde van wat Debussy voor ogen had.
Hassan’s collega en chef-dirigent van het orkest Gullberg Jensen lost dit probleem op door het orkest te laten spelen in de klassieke orkestopstelling, met de alten rechts en de contrabassen in het midden. Op zoek naar de perfecte balans zou dit misschien als standaard moeten gelden voor het NNO in grote bezetting in de Oosterpoort.

 

 

Golven, wind en zee

Voor mij begon de uitvoering pas echt te leven in het tweede deel, in het imposante Spel van de golven – Allegro. Hassan haalde alles uit de het orkest, en als je je ogen sloot, hoorde je de golven rollen, aangejakkerd door het ruisen van de wind. En dat is dan weer het aparte van de akoestiek, je hoort alles. Hoorns en trompetten hebben in dit deel even iets minder noten op hun zang, en dan klinkt het samenspel tussen houtblazers, strijkers en harp(en) net iets evenwichtiger en helderder.

Hoogtepunt van de compositie is de finale, de Dialoog tussen de wind en de zee; geanimeerd en tumultueus.
Behalve zijn impressionistische gevoelens komt hier bij Debussy ook de ratio om de hoek kijken. Om helderheid aan te brengen introduceert hij de reeks van Fibonacci in zijn compositie, u weet wel, de reeks waarin steeds bij het laatste getal het vorige wordt opgeteld: 0 – 1 – 1 – 2 – 3 – 5 – 8 – 13 – 21 – 34 – 55 etc.
Musicoloog Roy Howat heeft in zijn beroemde boek Debussy in Proportion [2] uitgezocht dat de introductie van nieuwe thema’s en de opbouw naar dynamische hoogtepunten exact verdeeld is volgens de Fibonacci – getallen. Het aantal maten van opbouw, ritmische verschuivingen, aanzwelling naar het hoogtepunt en transitie naar het hoofdthema is exact gecreëerd volgens de getallen van de Fibonacci reeks.
En als je het totale aantal maten van ieder deel afzonderlijk vermenigvuldigt met 0,618, het getal van de gulden snede, kom je vrijwel op de maat nauwkeurig uit bij het absolute emotionele of dynamische hoogtepunt van dat deel.

 

 

Het blijft de vraag hoeveel de luisteraar mee krijgt van dit alles tijdens het beluisteren van de muziek. Onbewust ervaart hij of zij, gestimuleerd door het geniale brein van de componist de interactie en schoonheid van de muziek.

Zoals gezegd, het had allemaal van mij iets impressionistischer gemogen, maar gelijk aan de schilderijen van William Turner viel er heel veel te genieten tijdens deze zo gloedvolle uitvoering.

 

Powder her face

Even gloedvol klonk het begin van de avond met een, ik denk niet alleen voor mij eerste kennismaking met muziek van Thomas Adès, het tweede jonge genie van de avond uit Engeland. Uit zijn opera ‘Powder her face’ klonken achtereenvolgens de Ouverture, de Wals en de Finale. Deze spirituele muziek doet denken aan American in Paris van Gershwin maar ook aan de muziek uit b.v. de Westside story van Bernstein.
Glissandi in trombone, trompet en klarinet, prachtig slagwerk verpakt in een pakket vol ironie en maatwisseling: een kolfje naar de hand van maestro Hasan! Helaas heb ik de partituur nog nooit gezien en zo blijft het gissen of de afsluitende noot in de piccolo een voorbeeld van die ironische humor is of dat de intonatie net te laag was. Laten we nu in eerste instantie gaan voor de eerste optie. Het zou in ieder geval wonderwel passen in het klankbeeld van deze componist/ illustrator.

 

 

En zo is het concertseizoen van het NNO als weer bijna ten einde. Nog niet helemaal, ook zij gaan nog een maand door, maar het eerstvolgende vriendenconcert vindt plaats in november, met de derde Symfonie van Johannes Brahms en de Tweede van Shostakovitsj.

Dirk Meijer

Foto’s: Mariek de Groot e.a.

 

[1] Uit de fotocollectie van D. Meijer

[2] Roy Howat: Debussy in proportion. Camebridge University Press

 

Info:

https://nno.nu