Nederlands Kamerkoor roept in ‘Vespers van de Toendra’ duistere sferen op

Einojuhani Rautavaara: Vigilia. Nederlands Kamerkoor o.l.v. Peter Dijkstra. Gehoord: 4 maart 2026, Musis & Stadtheater, Arhem. Herhalingen: 7 maart SPOT Groningen, 12 maart Grote Sint Laurenskerk Alkmaar, 13 maart Vredenburg Utrecht, 15 maart Muziejgebouw aan ’t IJ Amsterdam.

Door Wenneke Savenije

Andere werkelijkheid

Als tienjarig jongetje bracht de Finse componist Einojuhani Rautavaara (1928 – 2916) een bezoek aan het Valamo klooster, gelegen aan de oostzijde van het grootste meer van Europa: het Ladogameer. Later herinnerde hij zich: ‘De klokken begonnen te luiden, met lage dreunen en hogere, schrille klanken: de wereld was gevuld met geluiden en kleuren. Dan waren er nog de monniken met donkere baarden en gekleed in gewaden, de hoge gewelfde plafonds van de kerk, de heiligen vereeuwigd in iconen, de koningen en engelen…’ Het geheel maakte een verpletterende indruk op Rautavaara, die echter nooit een dogmatische gelovige zou worden. Wat hem aantrok wast de mystiek en de esthetiek van de orthodoxe metten en vespers, die hij opvatte als uitingen van moderne mythologie. Rautavara: ‘De orthodoxe vigiliedienst heeft mij altijd getroffen door haar mystieke en tijdloze sfeer. In Vigilia wilde ik geen oude kerkmuziek imiteren; ik wilde een nieuw werk creëren dat toch de geest van de orthodoxe traditie ademt. De menselijke stem is het meest directe instrument voor spirituele expressie. Orthodoxe zang heeft een bepaalde ernst en diepte, die mij diep raakt. Religieuze muziek zou een deur moeten openen naar een andere werkelijkheid.’ En dat was gisteravond precies het effect dat chef-dirigent Peter Dijkstra en het Nederlands Kamerkoor (NKK) sorteerden met hun indrukwekkende uitvoering van Rautavaara’s Vigilia, door het NKK omgedoopt tot ‘Vespers van de Toendra.’

Altijd zoekende

Rautavaara componeerde Vigilia voor a capella koor in de jaren 1971- 1972 als een voledige muzikale setting van de vigiliedienst, de Fins-orthodoxe nachtwake-liturgie, die uit twee delen bestaat – Vespers en Matins – die samen de ‘All Night Vigill’ vormen. Van die liturgische structuur maakte de Finse componist dankbaar gebruik, maar in plaats van de bestaande gezangen simpelweg te harmoniseren, vulde hij de structuren met veelal compleet nieuw materiaal. Enerzijds sloot Rautavaara aan bij de orthodoxe koormuziek,  de Finse componist Sibelius en componisten als Rachmaninoff (door wiens Vespers hij zich deels liet inspireren), anderzijds verwerkte hij er elementen in uit de ‘hedendaagse’ muziek van componisten als Stravinsky en Messiaen. Net als in de Russische orthodoxe koormuziek spelen extreem lage bassen in Vigilia een belangrijke rol. De sfeer van het werk is mystiek, met veel langzame en contemplatieve passages. De religieuze uitstraling van het stuk wordt steeds opgeschrikt door clusters, onverwachte modulaties en modale harmonieën. Rautavaara was in de jaren ’60 begonnen als serialist, maar ging vanaf de jaren ’70 schrijven in een meer tonale, mystiek-romantische stijl: ‘Ik heb nooit in één stijl willen blijven. Een componist moet altijd blijven zoeken. Componeren is een dialoog met iets onbekends. Muziek begint waar woorden eindigen.’ En zo ontstond ziijn indrukwekkende Vigilia, waarin hij het orthodoxe koorrepertoire vermengde met stralende moderne harmonieën, waarmee hij een spiritiuele ruimte creëert van verstilling, mysterieuze fenomenen en verwondering.

Moeilijk maar imposant

Volgens veel koordirigenten is Vigilia technisch lastig uit te voeren, omdat er extreem lage baslijnen nodig zijn, de lange statistische klankvelden absolute intonatie vereisen en het werk vaak meer dan 50 minuten a capella duurt. Aan de doortastende en expressieve arm- en handgebaren van chef-dirigent Peter Dijkstra viel af te lezen, dat hij Vigilia, volgens hem zelf een van zijn favoriete koorwerken, door en door kent. De zangers van het koor – verdeeld in een hooggeplaatste rij mannen tegen de achterwand met daarvoor een rij vrouwen, die zoveel lager stonden dat ze wel kleine koboldjes leken – leverden als samensmeltend, fluisterend, onheilspellend grommend en mompelend geheel in fascinerende ‘klankvelden’ een geweldige prestatie, terwijl de steeds afwisselende solisten uit het koor (meer mannen dan vrouwen, met de nadruk op lage bassen) echt fantastische prestaties leverden. Heel erg in de laagte klonk het niet altijd even zuiver, en ook de schrijnende dissonanten die steeds weer de revue passeerden leken niet altijd volmaakt overeen te stemmen met het geheel, dat desondanks diepe indruk maakte door de mysterieuze en demonische sfeer die ervan uitging.

Het koor had zichzelf visueel opgeleukt met zeven lichtgevende pilaartjes met een knik erin, aanvakelijk blauw-geel gekleurd (was dat bedoeld als steun voor Oekraine?), maar in de pauze paars met geel. Het gigantische raam achter het koor keek uit op een reusachtige, deels verlichte boom. Maar ikzelf had het geluk nog niet zolang geleden in het hoge Noorden van Finland te zijn geweest, in de omgeving van het bevroren Inarimeer, waar de mythes, de geesten en de demonen van de Sami people en hun rendieren rondwaren over de ijzige vlakte, terwijl het Noorderlicht vaak zorgt voor spectaculaire belichtingen. Er heerst een wonderlijke sfeer, die tegelijkertijd magisch en onheilspellend is. Hoe mooi zou het zijn geweest als er projecties van zo’n soort landschap op de achterwand vertoond waren, zoals dat overigens wel gebeurt op de site van het NKK, zie https://www.nederlandskamerkoor.nl/nl/agenda/vespers-van-de-toendra. Bij mij riep de muziek van Rautavaara’s Vigilia nu als vanzelf dergelijke beelden op, waardoor de wonderlijke samenklanken ervan nog een extra sterk binnenkwamen. Ik trok als het ware op de metafysische klanken van Rautavaara over de bevroren ijsvlakte, liet me angst aanjagen door het dodeneiland, ploegde door de sneeuw om een eeuwenoud orthodox kerkje te bezoeken, en waande me in een andere wereld. Ook voor wie dit soort associaties niet in zijn geheugen opgeslagen heeft liggen, moet het Vigilia veel beelden en emoties hebben opgeroepen. Niet voor niets omschreef Gramophone het werk als ‘Een van de indrukwekkendste moderne toevoegingen aan het orthodoxe koorrepertoire.’

Wenneke Savenije

Info, tickets & data:

https://www.nederlandskamerkoor.nl/nl/agenda/vespers-van-de-toendra