Hoogtepunt in NTR Zaterdagmatinee: muzikaal avontuur dat leidt van de eeuwige nacht tot de Antichrist
NTR Zaterdagmatinee – In hogere sferen met Ligeti en Langgaard. Muziek van Jockel, Sibelius, Ligeti en Langgaard. Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor olv Oscar Jockel; Elina Vähälä, viool; Nikki Treurniet, sopraan. Gehoord: Concertgebouw Amsterdam, grote zaal, 9 mei 2026
Door Harry Imre Dijkstra
Of het toevallig zo’n bont programma met muziek uit vier Europese landen was op de Dag van Europa, valt niet te zeggen. Maar een op papier spannend samenstel van louter 20-eeuwse muziek én een wereldpremière bleek een prachtig totaalprogramma op te leveren. Dat de gehele middag als een naadloos geheel aanvoelde lag enerzijds in de keuze om vóór en na de pauze steeds twee werken in elkaar over te laten lopen. Anderzijds was het te danken aan de voortreffelijke muzikale strijdkrachten die deze middag tot klinken wisten te brengen.
Eeuwige nacht
In zijn geschreven toelichting op het openingswerk Nox Aeterna benoemt de jonge Oostenrijkse componist en dirigent Oscar Jockel, winnaar van de Karajanprijs 2023 en momenteel zijn vleugels uitslaand naar diverse internationale orkesten als gastdirigent, de kern van zijn compositie-idee helder: ‘De ervaring van klinkende stilte of lichtgevende duisternis wekt een gevoel van tijdloosheid op’. De muziek voor koor en orkest lijkt richting te missen – heeft de eeuwige nacht richting? – maar bezit zoveel intrigerende details en daarnaast uitbundige momenten, met ruim baan voor het slagwerk, dat geen moment de aandacht kan verslappen. Jockel leidde het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor volkomen beheerst en soeverein, en de overtuiging die daaruit weerklonk was overrompelend. De solistische bijdragen van de blazers en de zeer sterke, niet overgetimbreerde altviolengroep maakten indruk. Overduidelijk is Jockel een dirigent om scherp in de gaten te houden! Maar ook zijn muziek mag er zijn. De componist was bovendien bereid geweest om zijn dramaturgisch concept volledig te richten naar de navolgende muziekwerken. De eerder uit mysterieuze richting geklonken korte viool-soli bleken van achteruit de zaal te komen; violiste Elina Vähälä kwam tegen het einde van het stuk, schrijdend langs het middenpad, langzaam richting het podium terwijl ze trage vioollijnen trok. Eenmaal daar aangekomen, mochten de koorleden juist het podium af en door het middenpad vertrekken! De samenklank dunde zich uit en landde op een zacht bewegend d-klein akkoord, waarna de violiste kon inzetten met het Vioolconcert van Sibelius.
Verhalend spel
De entree moet voor de soliste ideaal geweest zijn: ze kon als het ware vast inspelen tijdens de slotmaten van Jockels stuk en met vanzelfsprekende rust haar solo inzetten. De impact van Nox aeterna werkte nu opvallend na: de breed uitgemeten compositie creërde een zee aan ruimte voor de ontvouwing van het vioolconcert, verteld door Vähälä op zangerige maar niet uitbundige wijze. Jockel en het orkest bewezen zich als ideale begeleiders, met volkomen heldere tegenstemmen en opvallend uitgelichte details, zoals de korte passages van de gedempte hoorns. Wie een uitbundiger uitvoering had verwacht, werd enigszins teleurgesteld, want de soliste beoogde overduidelijk een ander doel: het vertolken van een innig romantisch concert, waarbij de snaren geen schroeilucht hoeven te produceren. En zij kan het weten: Vähälä heeft ook de oorspronkelijke versie van Sibelius’ concert gespeeld, vol capriolen en redelijk lege techniek, dus de gecondenseerde versie zoals we die tegenwoordig kennen behoeft weinig meer dan een goede spreker op het instrument. Het samenspel van solist en orkest was bijzonder goed te genieten.
Lichtend voorbeeld
Na de pauze volgde een gelijksoortig recept: György Ligeti’s Lux aeterna wijdde de grond voor een uitvoering van Sfaerernes Musik – Muziek der sferen uit 1916/18 van de Deense componist Rued Langgaard, notabene een Nederlandse première! Het Groot Omroepkoor zong Ligeti’s vocale meesterwerk met energie en greep op de partituur – welk een hondsmoeilijk stuk! – maar kon enige onrust in de uitvoering niet verhullen. Dat kan deels aan de kleine bezetting hebben gelegen maar had wellicht voorkomen kunnen worden, als het ensemble niet vanaf het oplopende achterpodium had hoeven zingen maar een prominente plek vooraan gehad zou hebben, desnoods tussen het reeds gezeten orkest in.
Antichrist
‘(…) de muziek der sferen is koud en ongenadig.’ Aldus de woorden van Langgaard, die van het oorspronkelijke idee van planeten die in hun banen onhoorbare muziek produceren een enkeltje ondergang had gemaakt, inclusief de komst van de Antichrist. Muzikaal gezien is het een ongekend fascinerend werk, vol – mooie! – clusters, een piano die met de hand op de snaren bespeeld wordt, een klein Fernorchester vanuit een der foyers. Liefst zes slagwerkers waaronder vier paukenisten rukken met een overtal aan andere musici uit voor een wispelturige tocht over het muzikale slagveld, waarbij de verschillende onderdelen doorgaans samenhang ontberen. Maar wat een belevenis, en wat een spanning in deze uitvoering! Allicht zou het nog beter gaan bij een tweede uitvoering, maar hier was een krachtenbundeling van ongekende proportie voelbaar. Voor het innerlijke gemoed was daar gelukkig nog de prachtige stem van Nikki Treurniet die in het zogenaamde Bloemenevangelie een tedere toets raakte, verstaanbaar en licht. Treurniet was reeds diverse keren te gast bij de Zaterdagmatinee; evenals Jockel verdient zij zeker een terugkeer in de serie.
Harry-Imre Dijkstra
Info:
