Festival AMA, Kamermuziekfestival Amersfoort. Gehoord: 7-10 mei 2026, Elleboogkerk in Amersfoort.

Door Wenneke Savenije

 

‘Oude’ pianisten

Het komt vaker voor, beroemde musici die tot op hele hoge leeftijd actief blijven. Vooral onder de pianisten zijn ze rijk gezaaid. Neem Arthur Rubinstein (nog actief op zijn 89e), Vladimir Horowitz (noemde zichzelf ‘de laatste romanticus’ en maakte in 1886 als 83-jarige een tournee door Europa, waarna hij ook optrad in Moskou) en Menahem Pressler (speelde nog op zijn 95e en ook al moest hij bijna naar de pianokruk gedragen worden, zijn spel klonk nog altijd verfijnd. Earl Wild en Aldo Ciccolini speelden nog hoogbejaard maar met succes in de Serie Meesterpianisten van Marco Riaskofff. En dan is er de nog altijd dynamische en explosief virtuoze Martha Argerich van bijna 85 jaar, die steeds weer opduikt op de internationale podia, waar ze nog altijd fantastisch piano speelt.

 

 

Bijzondere violisten

Bij violisten ligt het iets gevoeliger door de aard van het instrument, de fijne motoriek en de feitelijk onnatuurlijke houding die het vergt om viool (of altviool) te spelen. Daarom zijn de stokoude coryfeeën onder de violisten iets dunner gezaaid. Beroemd en berucht was Ivry Gitlis, de bohemien onder de violisten, die niet met spelen kon stoppen tot zijn 98e. Maar wat er tegen die tijd uit zijn viool opklonk was niet zo best en eerlijk gezegd echt niet om aan te horen. Ida Haendel speelde het wel klaar om tot haar 91e op hoog niveau concerten te blijven geven. Ruggiero Ricci bleef optreden en lesgeven tot zijn 94e en Oscar Shumsky ging door totdat hij op 82-jarige leeftijd overleed. Jascha Heifetz, de onbetwiste keizer onder de violisten, speelde nog altijd fenomenaal en beter dan iedereen toen hij in 1972 op 71-jarige leeftijd zijn laatste publieke recital gaf.

 

 

Maar de kroon spant Nathan Milstein, die op 82-jarige leeftijd in Stockholm een prachtige uitvoering ten beste gaf van Bachs Chaconne, waarbij zijn aristocratische en soepele vioolspel niet aangetast leek te zijn door de tand des tijds. In werkelijkheid had Milstein tegen die tijd wel enigszins last van stijfheid in zijn linkerhand, zodat hij op één dag al zijn vingerzettingen veranderde om het moeilijke stuk toch optimaal te kunnen uitvoeren.

 

 

Perlman en Zukerman

En nu zijn er de legendarische violisten Itzhak Perlman (80) en Pinchas Zukerman (77), beide leerling van de vermaarde vioolpedagoog Ivan Kalamian die streefde naar eenvoud en ontspanning. Allebei geven ze, soms samen,  nog op hoog niveau concerten en allebei vallen ze op door hun aanstekelijke en ‘eeuwig jonge’ muzikaliteit, hun ontspannen houding en hun focus op verfijnde toonproductie en muzikale kwaliteit in plaats van brute kracht. Perlman neigt met zijn stralende toon naar het zonnige, Zukerman met zijn fonkelende geluid naar het melancholieke. In hun liefde voor de viool en de muziek doen ze niet voor elkaar onder en ze delen een grote passie voor lesgeven. Zo kon het gebeuren dat Pinchas Zukerman afgelopen week ineens in Amersfoort opdook om een inspirerende masterclass te geven.

 

 

For ever young

Hij was uitgenodigd door zijn oudleerlingen Asi Matathias en Tosca Opdam, samen oprichter en artistiek leider van het Kamermuziek Festival Arte Musica in Amersfoort (AMA), dat voor haar tweede editie samenwerking zocht met Amersfoort_in_C en de Musea Flehite en Kunsthal KadE om actief de verbinding te leggen tussen muziek en kunst. Concerten vonden plaats in de Elleboogkerk, waar het thema ‘ladders’ werd gesymboliseerd door ECHO, een installatie van de Frans-Amerikaanse kunstenaar Stephen Dean, bestaande uit drie schuin hemelwaarts reikende trappen met gekeurd glas, waar het licht in fraaie pasteltinten doorheen scheen. Stephen Dean: ‘Een ladder past perfect op een plek die het aardse met de hemelse wereld verbindt. Hij is aanwezig in zoveel religies, misschien wel alle; de ladder van Jakob voor joods-christelijke christenen, Mohammeds hemelvaart vanaf de Rotskoepel voor moslims, en hij komt ook voor in het boeddhisme. Naast religie is hij een symbool van opwaartse beweging, van opstijgen, van vliegen.’

 

 

En dat is precies wat grote musici als Zukerman doen wanneer ze spelen: opstijgen en vliegen. Zukerman kwam niet alleen om les te geven, maar trad omringd door oudleerlingen, ook op in wisselende bezettingen. Op de openingsavond speelde hij met allure en een onweerstaanbare diepe en warme klank altviool in het ontroerende Strijkkwintet in C, D956 van Schubert en op het slotconcert op moederdag voerde hij op zijn viool meesterlijk het dynamische Pianokwintet op. 44 van Schumann aan. Zukerman speelde ‘leeftijdsloos’, bloedmuzikaal en gedreven, met een opmerkelijk natuurlijke en ontspannen virtuositeit, levendige fraseringen en een prachtige warme, zangerig opbloeiende toonvorming, die via de ladders van Dean opsteeg naar hemelse contreien. De wereldberoemde violist zat erbij alsof het hem geen enkele moeite koste.

 

 

Hoge kwaliteit

Ook de andere music die Matathias en Opdam voor hun festival hadden utigenodigd, bleken van hoge kwaliteit, waaronder Julien Hervé (soloklarinettist van het RPHO), Ori Kam (ondermeer altviolist van het Jerusalem String Quartet), pianist Nino Gvetadze, cellisten Alexander Hülshoff en Inbal Segev, en pianist Victor Stanislavski. Zij vertaalden de bekende en minder bekende kamermuziekwerken op het programma tot een feest voor de oren. Matathias en Opdam, in het dagelijkse leven een stel, gaven allebei een masterclass, maar het hoogtepunt van het festival was de masterclasss van Zukerman op moederdag. De violist had er zin in, praatte honderduit (helaas vanaf de derde rij al niet meer goed verstaanbaar, omdat hij geen microfoon wilde), filosfeerde een eind in de rondte en maakte de ene grap naar de ander, waar hij zelf vaak hard om moest lachen. Ook hield hij verhandelingen over de kwaliteit van sound en het spelen met enkele een klein kussentje in plaats van een schoudersteun,  of demonstreerde hij met zijn geliefde strijkstok de essentie van streektechniek. Vol energie en wijsheid stortte hij zich op de drie jonge violisten die voor hem kwamen spelen: de flamboyante Turkse violiste Isi Tuncer met de Vierde vioolsonate van Beethoven, de naar violistische perfectie strevende Amerikaans-Britse Rian Char met het Vioolconcert van Brahms en de verlegen maar talentvolle Diana Fakour uit Nederland met Schumanns Vioolconcert. Zukerman maakte ze allemaal aan het lachen maar gaf en passant ook goede aanwijzingen. Tuncer zweepte hij op tot gloedvolle fraseringen, Char werd lichamelijk onder handen genomen om meer ontspannen Brahms te kunnen spelen en Fakour moest op een stoel gaan staan om met meer focus en bravour te leren musiceren.

 

 

Enjoy

Steeds weer pakte Zukerman zijn viool op om op meesterlijke wijze passages voor te spelen of met veel humor foute gewoontes te imiteren. Vooral het gemak waarmee hij lastige passages uit het Vioolconcert van Brahms voorspeelde fascineerde me. Later kwam ik erachter dat Zukerman deze zomer op het Menuhin Festival in Gstaad Brahms zal uitvoeren met het Tokyo Philharmonic, en zo staat er de komende maanden nog veel meer op het programma van de violist, waaronder veel kamermuziek en, last but not least, het Vioolconcert van Beethoven. Kernpunten in Zukermans masterclass bleken: maak het simpel, onstpan, laat de muziek zingen, zoek altijd naar een mooie klank, lach, huil en enjoy the music, want – zoals de jonge Zukerman al in 1975 verklaarde in de film Here to Make Music – ‘iets mooiers dan muziek bestaat er niet op deze aarde.’

Wenneke Savenije

 

 

Info:

www.artemusicaamersfoort.com

 

Internationaal festival in Athene van Matathias en Opdam, waar ook Zukerman komt spelen:

www.athensmusicfestival.com

 

Documentaire over Pinchas Zukerman:

Here To Make Music (1975) van Cristopher Nupen:

https://www.medici.tv/en/documentaries/pinchas-zukerman-here-to-make-music-christopher-nupen