Sjostakovitsj 120: Kamermuziek met de familie Ferschtman (deel 1). Liza Ferschtman, Nadia Wijzenbeek, Mara Mostert en Caspar Bellamy, viool. Dagmar Korbar en Elin Haver, altviool. Dmitri Ferschtman en Isaac Lottman, cello. Thijs Willers en Mila Naslavskaja, piano. Werken van Sjostakovitsj. Gehoord: 25 september 2025, Kleine Zaal, Concertgebouw, Amsterdam. Volgende concerten in Ferschtman/ Sjostakovitsj serie: 12 februari en 26 maart 2026.

Door Wenneke Savenije

 

Ontmoetingen met Sjostakovitsj

Dit jaar is het 150 jaar geleden dat Dmitri Sjostakovitsj overleed en in 2026 is het 120 jaar geleden dat hij op 25 september werd geboren. Voor de familie Ferschtman alle reden om in een serie van drie concerten aandacht te besteden aan de kamermuziek van de grote Russische componist, die cellist Dmitri Ferschtman, echtgenoot van pianiste Mila Baslawskaja en de vader van violiste Liza Ferschtman, in 1975 in Moskou persoonlijk heeft ontmoet. Met het Glinka Kwartet, dat in 1978 naar Nederland zou komen, speelde Ferschtman in het bijzijn van de componist o.a. zijn Twaalfde strijkkwartet en nam hij onder diens leiding deZeven romances op teksten van Alexander Blok op.  Hij beschouwt het als een zegen dat hij dat nog heeft mogen meemaken. Zijn vrouw Mila ziet het als hun plicht ‘deze gigant’ te herdenken, juist met jongere musici, zodat ze het hun kennis over Sjostakovitsj en zijn muziek kunnen doorgeven.

 

 

Wat heet mooi?

Liza Ferschtman – die werd geboren in Bos en Duin en daar opgroeide in het ‘klein Rusland’ waarin haar ouders hun sprookjesachtige huis tussen de groene bomen omtoverden, waar alles draait om muziek, de gedichten van Poesjkin en de Russische literatuur – wilde als puber niets van haar ouders aannemen, maar is toch doordrongen van ‘de essentiële kennis’ die haar ouders haar meegaven: ‘Toen ik tiener was speelden we het Tweede pianotrio. Het langzame deel is een passacaglia. Ik vond het moeilijk om de juiste snaar te raken, om de dramatiek en de lyriek goed te vangen, om niet te mooi te spelen. Maar wat heet niet te mooi? Ik hoorde hier in huis dan ook altijd zeggen dat Sjostakovitsj ervan hield dat dingen juist mooi waren. Niet zoetsappig, maar eerlijk, verinnerlijkt, zonder overdreven pathos.’

 

 

Volgens haar moeder is kennis van Sjostakovitsj persoonlijke leven en de geschiedenis van de Sovjet-Unie onontbeerlijk om te weten wat er achter zijn noten steekt. ‘Het gaat om het treffen van de juiste sfeer’, voegt Dmitri Ferschtman daarnaan toe. Zelf groeide hij op in een tweekamerflat in zo’n betonnen wijk in Moskou, terwijl Mila geen Russische muziek kan spelen zonder te denken aan de schoonheid van ijsbloemen op de bevroren ruiten van een Datjsa. Niet alles is in woorden te vangen en muziek is veel meer dan de noten. Wanneer de familie Ferschtman Sjostakovitsj speelt klinken hun kennis en ervaringen erin door. De noten raken doordrongen van persoonlijke sferen en herinneringen, en daarmee werpen ze een heel persoonlijk licht op de muziek van de man die als gevolg van zijn omstandigheden niet alleen een doodsbange man was die zich toch wist te uiten als een ijzersterke componist, maar gewoon ook een mens die hield van voetbal en schunnige grapjes.

 

 

Zonnige Sjostakovitsj

‘Eerst werden alle beelden van Stalin en Lenin neergehaald, nu worden ze op sommige plekker weer opgetrokken’, benadrukte Liza Ferschtman in haar korte inleiding op het programma, om duidelijk te maken dat oorlog en dreiging helaas van alle tijden is. Maar in deel 1 van hun Sjostakovitsj-drieluik zou vooral muziek van de jonge, nog zorgeloze Sjostakovitsj klinken, te beginnen met zijn volgens Liza ‘sralende, verliefde en zonnige Eerste pianotrio’, dat werd uitgevoerd door Mara Mostert (dochter van Maarten Mostert en Liza’s oudere zus), Isaac Lottman en Thijs Willers. Deze drie jonge musici waren zo doordrongen van de gewichtigheid en de ernst om het monument Sjostakovitsj eer aan te doen, dat ze een welliswaar warmbloedige en gedreven lezing van het stuk gaven, maar daarbij de humor en lichtvoetigheid een beetje vergaten te belichten. Het klonk mooi, indringend en intens, maar de verliefdheid van de jonge componist hoorde ik er niet aan af.

 

 

Authentiek

Daarna speelde Thijs Willers kort maar krachtig de Drie fantastische dansen, op. 5. Er volgde druk gesjouw met lessenaars en houten verhogingen voor de cello’s, waarna violisten Liza Ferschtman, Nadia Wijzenbeek, Caspar Bellamy en Mara Mostert, altviolisten Dagmar Korbar en Elina Haver en cellisten Isaac Lottman en Dmitri Ferschtman bezitnamen van het podium voor geanimeerde vertolkingen van de Twee stukken voor strijkoctet op. 11. Dat deden ze met zoveel vaart en orkestrale allure dat de vonken er vanaf spatten.

 

 

Er volgde een enerverende uitvoering door Liza Ferschtman en haar moeder van delen uit de 24 Preludes en fuga’s, op. 34 in een arrangement van Tsikanov, waarbij Liza de viool afwisselend bijtend en assertief en dan weer betoverend lyrisch en expressief liet klinken en Mila haar als een glasheldere en markante rots in de branding aan de piano begeleidde.

 

 

 

Tot besluit speelden Dmitri Ferschtman en Mila Baslawskaja een gedenkwaardige uitvoering van de al meerdere keren door hun opgenomen Sonate in d, op 40, waaruit zoveel verinnerlijking, verstrengeling, empathie voor de dubbele lagen in deze muziek (oprechte emotie versus verborgen ironie), herinnering, wijsheid en liefde spraken dat Sjostakovitsj op ontroerende wijze in al zijn facetten als een geest uit de fles uit de noten oprees om zich volstrekt ‘authentiek’ te manifesteren in expressieve klankkleuren, trillingen en resonanties.

Wenneke Savenije

Foto’s: Eduardus Lee, Marco Borggreve e.a.

 

 

 

Info:

https://www.concertgebouw.nl/concerten/8503291-sjostakovitsj-120-kamermuziek-met-de-familie-ferschtman-deel-2

https://www.concertgebouw.nl/concerten/8503292-sjostakovitsj-120-kamermuziek-met-de-familie-ferschtman-deel-3