Tempoe Doeloe en wereldpremière Joey Roukens in de Waalse Kerk
Tempoe Doeloe. Rahminda Dewi Patmawati (dans). Bernadeta Astari (zang), Voyager Trio met Arno Bornkamp (saxofoon), Pamela Smits (cello) en Tobias Borsboom (piano). Gehoord 28 september, Waalse Kerk, Amsterdam
Door Wenneke Savenije
Indische sferen
De goede oude tijd, vermengd met een vleugje nostalgie naar het koloniale verleden, dat is Tempoe Doeloe. Tempoe betekent ‘tijd’, Doeloe betekent ‘vroeger’. Of het nu om restaurants, markten en evenmenten, boeken of kunst gaat, Tempoe Doeloe roept de sfeer op van Nederlands-Indië in de koloniale tijd. En dat is precies wat celliste Pamela Smits, oprichter en artistiek directeur van de kleurrijke serie Vriendenconcerten die al sinds 2013 in de Zuiderkerk worden gepresenteerd, voor ogen stond bij haar programma Tempoe Doeloe, waarin alles wat je er kon horen, zien en proeven gerelateerd was aan Nederlands-Indië. In haar inleiding benadrukte de in Canada opgegroeide Smits, die zelf een migratieachtergrond heeft met wortels in Java, hoe belangrijk het is om ‘in een wereld vol oorlog elkaars verschillen te omarmen.’
Omdat de Zuiderkerk het afgelopen weekend bezet was, moest ze voor Tempoe Doeloe uitwijken naar de Waalse Kerk iets verderop. En dat was een geluk bij een ongeluk, want deze sfeervolle kerk leent zich veel beter voor de gracieuze Javaanse ‘dansimprovisaties’ van de Indonesische danseres Rahmida Dewi Patmawati uit het dorpje Bantul nabij Yogyakarta, die zich tijdens het concert in traditionele kledij door de ruimte bewoog als een orientaalse vlinder, die nu eens tussen de musici doorfladderde, om dan weer om ze heen te dansen of achter de pilaren te verdwijnen en vanuit het gangpad weer naar het podium te dansen met een offerschaal in haar handen, van waaruit ze rozenblaadjes over het publiek uitstrooide.
Dat alles deed Patmawati zo elegant en natuurlijk, dat je je even in Indonesië waande waar dans en gamelanmuziek verankerd zijn in de ziel van de lokale bevolking. Onder de preekstoel stonden Wayangpoppen en een demonisch masker, die de danseres met humor en gratie in haar optreden betrok. In de pauze stonden overal schalen met verschillende soorten kroepoek en spekkoek in allerlei kleuren. Alleen al daarom was het Tempoe Doeloe-concert bij voorbaat geslaagd, want muziek en sfeer beïnvloedden en versterken elkaar, zodat klanken geuren en kleuren krijgen.
Wortels in Nederlands-Indië
Ook zonder deze sfeervolle aankleding, zou het Tempoe Doeloe nog een succes zijn geweest, want er klonk prachtige muziek van zelden utgevoerde componisten met wortels in Nederlands-Indië, waaronder Theo Smit Sibinga, Paul Seelig en Henk Badings, die gespeeld werd door uitstekende musici die zelf ook weer een relatie hebben met ‘de Oost’. Pièce de résistance op het programma was de onspeelbaar geachte Java Suite van Leopold Godowsky, waaruit pianist Tobias Borsboom met een verbluffende lichtvoetigheid enkele delen speelde. Dat deed hij zo kleurrijk en fijnzinnig, dat je de klanken van de gamelan, de dansende Wayangpoppen, de brutale aapjes en de rokende vulkaan zonder moeite in de notencascades kon herkennen. Hieraan vooraf ging de Serenade voor cello en piano van de in 1899 op Java geboren Theo Smit Sibinga, waarin Borsboom en de grieperige Pamela Smits ondanks of misschien juist wel dankzij haar koorts met een warme cellotoon en sierlijke streken romantisch aandoende melodieën vermengde met klanken uit Surabaya, terwijl er vanuit de vleugel zwoele windvlagen opklonken om de muziek te stroomlijnen. Na Godowski speelden Borsboom en saxofonist Arno Bornkamp, die excelleerde met zijn uitzonderlijk mooie toonvorming, het intens melancholiek klinkende La Malinconia van Henk Badings, die in 1907 in Bandung werd geboren en in 1915 als wees naar Nederland kwam.
Vervolgens klonken er twee liederen van Paul Seelig, huisvriend van Hella Haasse, die in 1945 in een jappenkamp overleed. Seelig verbond de Oosterse en Westerse muziek op geheel eigen wijze, zoals bleek uit de liederen Kupu-Kupu en Piasang Mas, die door de uit Java afkomstige sopraan Bernadeta Astari met theatrale kracht en een expressieve stem werden voorgedragen. Er volgden liederen van Theo Smit Sibenga, Fernando Decruck en Constant van de Wall, die min of meer overeenstemden in hun ‘Tempoe Doeloe-sfeer’. Astari zing ze recht vanuit haar hart, zodat ik nog maar naar een ding begon te verlangen: weer op reis gaan naar Indonesië, waar alles naar kretek en Kopi Luwak geurt en het leven, in elk geval voor voorbijgangers, paradijselijker is dan waar op de wereld ook.
Wereldpremière Joey Roukens
Na de pauze klonk de karakteristieke krontjongmuziek door in sfeervol gespeelde Chansons Javanaises voor cello en piano van Paul Seelig, gevolgd door een charmante bewerking van Borsboom voor cello en saxofoon van de Sonatine van Daniël Ruyneman, die verschillende reizen naar Nederlands Indie maakte en zijn Oosterse indrukken in zijn composities verwerkte. Astari zong Ketika kau entah dimana (‘Ik kan je nergens vinden… todat ik de zon zie’), gevolgd door Morgen in den Tenger van B. Van den Sigtenhorst Meyer en het in 2000 gecomponeerde Landskap Berkabut (‘mistig landschap’) van Maarten Bauer. Opwindend en sprookjesachtig klonk daarna Puteri 1000 Candi voor piano, cello en zang, handelend over een prinses die pas met haar aanbidder wilde trouwen wanneer hij in én nacht 1000 candi tempels voorhaar zou bouwen. In Mochtar Embuts Srikandi voor piano, cello en zang klonk een Oosterse droom van weemoed en verlangen.
En toen nam, als kroon op het hele programma, de wereldpremière van Joey Roukens’ Two Sides voor saxofoon, cello en piano bezit van de ruimte. In aanwezigheid van de tevreden met zijn inspirerende muziek meewiegende componist, klonken in twee delen ‘two sides’ van het kleurrijke leven in Nederlands-Indië: in het dromerige Reverberate riep Roukens een mysterieus en zachtjes kabbelende wereld op, waarna hij in Scintilate juist de felle, fonkelende en onstuimige kanten van de Oost belichtte in een bijna jazzy en funky stijl, die de prikkelende geuren en geluiden opriep van een marktplein in Java.
Wenneke Savenije
Foto’s: Foppe Schut
Info:
Het volgende concert in de serie Vriendenconcerten vindt plaats op 26 oktober in de Zuiderkerk in Amsterdam, met o.a. het jonge pianofenomeen Demian Filatov en het Nederlands Jeugd Strijkorokest o.l.v. Carel den Hertog.
https://dewaalsekerk.nl/agenda
