Recensies

Zijn De Vier jaargetijden en l’Arpeggiata museumkunst, of is het muziek van het volk?

by De Nieuwe Muze 8 september 2025 657 Views

Ensemble Danguy o.l.v. Tobie Miller op draailier en l’Arperggiata o.l.v. Christina Pluhar m.m.v. Malena Ernman, moeder van Greta Thunberg, mezzosopraan. Gehoord: 1 september 2025, Vredenburg Utrecht.

Door Suus Blanke

Auteursrecht

Wat maar weinig mensen weten is dat het auteursrecht in Amerika is ontwikkeld en pas na WOII in Europa is vastgelegd. In de eeuwen daarvoor eerder je als componist jouw collega’s door passages uit hun composities te gebruiken in jouw eigen muziek, of door van de geschreven muziek een bewerking te maken. Ons grootste (totaal geaccepteerde) voorbeeld daarvan is J.S. Bach met bijvoorbeeld de concerten van verschillende collega’s, waaronder Marcello en Vivaldi, die hij bewerkte voor klavecimbel. Het eerste vinden wij tegenwoordig heiligschennis, en het tweede doen we vrijelijk op grote schaal wanneer na zeventig jaar het auteursrecht is verlopen. Maar wanneer iemand vandaag de dag muziek uit oude boeken overschrijft gaat het auteursrecht opeens weer gelden ten bate van de kopiist, wat nieuwe uitgaven van oude muziek heel prijzig kan maken.

Wat ook bijna niemand weet is dat De Vierjaargetijden van Antonio Vivaldi (1678-1741) in 1725 zijn eerste druk beleefde in Amsterdam, reden waarom het werk in het kader van Amsterdam 750 jaar het komend najaar opnieuw uitgevoerd gaat worden. Amsterdam was in zeventiende eeuw vrijdenkend en progressief en drukte veel nieuwe muziek van o.a. de Italianen Corelli, Locatelli en Vivaldi, want in eigen land werd de viool, waarvoor zij schreven, gezien als een instrument van de duivel. Maar er viel in onze hoofdstad waarschijnlijk ook een leuk centje mee te verdienen, want dat was en is ook Amsterdam.

Vivaldi op de volkse draailier

Wanneer tijdens het Festival Oude Muziek (FOM) De Vierjaargetijden van Vivaldi (ook origineel voor viool!) geprogrammeerd staat, weet je dat je als bezoeker iets bijzonders te horen krijgt… De zaal Cloud Nine in TivoliVredenburg was op maandagmiddag dan ook afgeladen met publiek. Zelf had ik het ensemble Danguy een betere zaal toegewenst, maar de kleine akoestiek van Cloud Nine bracht het ensemble goed tot zijn recht. Als eerste klonk De Lente, maar dan bewerkt voor draailier door de Franse barokcomponist Nicholas Chédeville (1705-1782). De draailier, in Engeland bekend als de ‘Hurdy-Gurdy’, is eigenlijk een gemechaniseerde viool en komt in Europa voor sinds de Middeleeuwen. De bespeler moet aan een hendel draaien, zodat een wiel gaat roteren, waardoor de snaren in het instrument gaan vibreren. Deze worden afgestopt door een toetsenbord, waarvan de toetsen met de vingers omhoog moeten worden gedrukt. De meeste exemplaren hebben één of twee bassnaren die voortdurend doorklinken. De draailier was, met zijn wat nasale klank, in eerste instantie een muziekinstrument van het volk, maar in het midden van de achttiende eeuw werd het muziekinstrument in Frankrijk geïntegreerd door de adel die het leven van eenvoudige boeren en bedelaars ging idealiseren. En gezien het feit dat componist Chédeville in adellijke kringen verkeerde is het volkomen logisch dat hij de toen ook al in Frankrijk populaire Vier jaargetijden (over de natuur) bewerkte voor draailier. Al ging hij daar wel heel creatief mee om, want na De Lente, klonk opeens geheel andere bewerkte muziek van Vivaldi.

Omdat het licht in Cloud Nine tijdens het concert bijna volledig was gedoofd, kon ik daarom niet lezen dat Chédeville alleen De Lente en De Herfst uit De Vier Jaargetijden heeft gebruikt voor zijn Le Printemps ou les saisons amusantes. Daarbij heeft de componist de muziek zelfs ingekort en modulaties aangepast, zodat het op draailier kon worden uitgevoerd. Voor De Zomer had de franse componist een montage gemaakt uit Vivaldi’s opus 8 nr. 12 en nr. 10 La caccia, (de jacht) die uiteraard bij het toen populaire buitenleven hoorde. In het deel De Herfst heeft Chédeville, schaamteloos het langzame deel vervangen door het bekende Largo uit De Winter, die ensemble Danguy daarom als toegift speelde. Onlangs is gebleken dat Il Pastor Fido opus 13 is geschreven door Chédeville, die echter de naam van Vivaldi gebruikte. Kortom, het publiek kreeg dus eigenlijk een concert te beluisteren, geheel geschreven en bewerkt door Nicholas Chédeville, die onder het stof vandaan is gehaald als een grappig bewaard ‘musemstuk’, dat door ensemble Danguy ook op cd werd gezet. Het was duidelijk dat Draaillierspeelster Tobie Miller zeer bedreven is op haar instrument, maar ook de spil van het ensemble Danguy was. Wanneer zij het podium verliet, zakte het ensemble direkt in tot een beetje stoffig gezelschap oudemuziek, wat heel jammer was, want de gedachten achter het concert had juist veel nieuwsgierigheid gewekt. Tobie Miller zelf bleek geen onbekende in Nederland: onderaan dit artikel kunt u beluisteren dat Schubert in de grote zaal van Vredenburg heel mooi klinkt op een draailier.

Wagenspelen in de stad

Na het concert over de jaargetijden in onze natuur, ben ik naar het Neude gelopen waar de Concert Camper die dag stond. Inmiddels speelde in deze omgebouwde vrachtwagen Joan Casabona I Amat enkele Fantasieën van Georg Philip Telemann (1681-1767) op zijn traverso. Gelukkig scheen er een heerlijk zonnetje en ik weet niet hoe lang de oude man heeft staan luisteren, maar opeens kwam hij op mij af en vertelde heel enthousiast dat hij verbaasd was omdat hij nog nooit zo een muziekinstrument had gezien. Hij vroeg aan mij welk instrument werd bespeeld, want hij kende alleen een fluit met kleppen. Hij zei zéér dankbaar te zijn dat de stad Utrecht zoiets bijzonders had georganiseerd…….. niet wetende dat FOM de bedenker van dit concept was. Toen ik hem uitnodigde te komen luisteren omdat de Concert Camper juist voor hem bedoeld was, zodat hij kennis kon maken met oude muziek(instrumenten), stapte hij op zijn fiets en reed weg. Omdat deze omgebouwde vrachtwagen op één van de centrale pleinen van het centrum in Utrecht stond, riep deze bij mij toch het idee op van een moderne versie van de middeleeuwse spelenwagen, die toendertijd door het land trokken voor toneeluitvoeringen en de meer religieuze mirakelspelen.

L’Arperggiata en moeder Greta Thunberg brengen muzikale ode aan de groene aarde

Velen zullen het niet met mij eens zijn, maar de muziek die het ensemble L ‘Arpeggiata die avond in de uitverkochte grote zaal van Vredenburg bracht, vond ik uitstekend geschikt voor de Concert Camper als spelenwagen met een geweldig leuke actrice. Het ensemble speelde allerlei muziek uit vervlogen tijden over de natuur op onze groene aarde en er klonken allemaal grappige liederen over de nachtegaal, het kuiken, de muis en de vos. Deze werden gezongen door de Zweedse Malena Ernman, die in 2009 uitkwam voor haar land tijdens het Eurovisie Songfestival! Het was duidelijk te horen dat Ernman een gedegen klassieke zangopleiding heeft genoten, maar ik kan mij betere landgenoten van haar voorstellen, die op sommige passages wél boven het kleine ensemble zouden kunnen uitkomen. De keuze voor Ernman was duidelijk een politieke, om met haar wat mindere zangkwaliteiten de cd Terra Mater op te nemen, want zij is namelijk de moeder van haar veel beroemdere oudste dochter Greta Thunberg. Het moet gezegd dat het ensemble L ‘Arperggiata uitstekend musiceerde, waarbij één van de violistes een geweldige soliste was met haar indrukwekkende virtusose zuivere spel, naast een aanstekelijk plukkende contrabassist. Daarintegen liet de zinkspeler het zo nu en dan een beetje afweten en de zogenaamd swingende organist/ klavecinist vond ik buitengewoon ergerlijk.

Want oprichtster, leidster en theorbespeelster van L’Arpeggiata, Christina Pluhar, is allang van de authentieke uitvoeringspraktijk afgestapt en is via de Europeese volksmuziek bij de jazz aangeland, wat ontstaan is uit muziek van een andere bevolkingsgroep. Toch droeg mezzosopraan Ernman de avond met heel leuk, soms wat overdreven, acteerwerk waarbij ze deed alsof zij zich ook zo ergerde aan dat afschuwlijke mechanische vogelgeluid gedurende de hele avond. Het publiek was razend enthousiast over dit concert in het teken van ons milieu, dat gezien de grote opkomst vermoedelijk de kassa deed rinkelen en duidelijk maakte dat het Festival Oude Muziek, net zoals Chédeville de draailier van het volk tot de adelstand verhief, leuke liedjes over moeder aarde tot potentiële ‘museumkunst’ heeft geprogrammeerd. Het concert van L’Arpeggiata kon deze avond bij het publiek al niet meer kapot voordat de musici waren begonnen met spelen. Het deed mij denken aan de eerder besproken lezing van Paul Schnabel die vertelde dat zeker na het debacle Halbe Zijlstra rond 2012, de hoogopgeleide rechtse stemmer, links is geworden en de linkse bevolking rechts is gaan stemmen. De concertzaal zit dus heden ten dage vol met de hoogopgeleide rijkere linkse stemmers, die behalve klassieke muziek, ook volkszangers als Andre Hazes omarmen, terwijl de inmiddels rechtse stemmer uit het volk, nog steeds niet naar het Concertgebouw gaat. De hoogopgeleide linkse stemmer maakt zich ook veel meer druk over het milieu, en daarmee pastte dit concert volledig in het plaatje dat Paul Schnabel eerder dit Festival heeft geschetst.

Suus Blanke