Geweldige uitvoering Les Noces in Amare

Cappella Amsterdam, New European Ensemble, Zero Dance Theatre  o.l.v. Daniel Reuss. Stravinsky: Les Noces ea. Gehoord: Den Haag, Amare, 28 januari

Door Emanuel Overbeeke

Daniel Reuss heeft iets met Stravinsky. Jaren geleden maakte hij met het RIAS Kammerchor een opname van Stravinsky’s Les Noces, de Mis en de Cantate, eind vorig jaar leidde hij bij Cappella Amsterdam en het Noord Nederlands Orkest een programma met late composities (de cd die toen hiervan gemaakt werd is net uit) en nu toert hij door het land met Cappella Amsterdam en anderen met een programma met als hoofdmoot Les Noces in de tweede versie uit 1919 die men zelden hoort. Het meest klinkt de derde versie uit 1923 voor onder meer scanderend koor en vier piano’s, een enkele keer (onder meer ooit bij een Gergiev festival en in de Zaterdagmatinee) de eerste versie uit 1907 voor koor en symfonieorkest.

De pianola

De tweede uit 1919 werd door Stravinsky niet voltooid, maar die taak nam na Stravinsky’s dood Theo Verbey op zich. (Het deel van Stravinsky werd op de plaat gezet door Stravinsky’s assistent Robert Craft, de voltooiing van Theo Verbeij door Les siècles.) Centraal in deze versie staat de pianola, een instrument dat Stravinsky ontdekte tijdens de Eerste Wereldoorlog en dat voor hem kwam als geroepen. De harde klank en de mogelijkheid van een zowat mechanische uitvoering paste volledig bij Stravinsky’s esthetiek waarin hij opteerde voor een strakke, zowat onpersoonlijke vertolking waarin ritmische precisie cruciaal is. In die periode schreef hij niet alleen zijn redelijk bekende Etude voor pianola maar ook enkele zelden gehoorde werken voor pianola plus stukken voor piano en harmonium die moeten klinken als voor pianola, zoals een deel uit het ballet Pétrouchka en Trois pièces faciles voor piano quatre mains. Ook de veel later geschreven Circuspolka is ontstaan in deze geest.  Die stukken kregen we te horen door de pianolabespelers Kasper Janse en Yvo Verschoor op pianola en Margorzata Walentynowicz op harmonium.

Ideologisch correct

De pianolacomposities klonken zogezegd ideologisch correct, maar in de werken voor piano en harmonium klonken duidelijke sporen van de romantische speelwijze die Stravinsky toen zozeer verwierp. Dat die afwijking in die stukken meer stoorde dan in de uitvoering van de Psalmensymfonie door Cappella Amsterdam (in de versie van Sjostakovitsj voor koor en quatre mains) is, omdat het koor ritmisch subtieler was en de noten intenser klonken. Stravinsky’s Onze Vader uit 1926 past zo bezien meer bij Cappella dan bij Stravinsky. Het is ook een superieure vermenging van Stravinsky’s Russische afkomst en zijn westerse inborst.

Les Noces

Dat het koor van vele markten thuis is, bleek na de pauze in Les Noces. Door de bezetting van de tweede versie (koor, twee cimbaloms, harmonium, pianola en slagwerk) is van de instrumenten veel minder te horen dan in de derde (of lag dat aan mijn plek in de zaal)? In ieder geval had ik vanaf mijn plek een uitstekend zicht op het ballet dat fantastisch aansloot bij de muziek (de musici stonden links opgesteld, de dansers rechts). De energie van de dansers versterkte de energie van de muziek en maakte het verschil tussen de diverse dansstijlen volstrekt irrelevant. In de muziek is de wildheid van Le sacre eerst geïsoleerd en daarna gigantisch uitvergroot. Die constante hoogspanning heeft het gemeen met de vroegste minimal music, maar Stravinsky’s ritmische verrassingen die een hyperalerte houding van de musici vraagt houden je bij de les en brengen de luisteraar in een apart soort roes. En het onverwachte slot vol rituele klokgeluiden en uitgerekte ritmen na twintig minuten compromisloze hectiek lijkt aanvankelijk een verrassing en volstrekt non sequitur, maar demonstreert een paar minuten later, als de klokken en de instrumenten zijn uitgeklonken, hoezeer Stravinsky de meester is van de onvoorspelbare vorm met een onderhuids rotsvaste intuïtieve greep op de structuur. Tegenwoordig heet dat dan adrenaline. Dit soort programma’s zijn de krenten in de pap.

Emanuel Overbeeke

Info:

https://www.cappellaamsterdam.nl

www.amare.nl