Twee werelden op één podium

Cello Biënnale. Cello Octet Amsterdam en Orchestre Partout vinden elkaar tijdens het Cellofest van donderdag 5 november in het Bimhuis.

Door Mark Doorn

 

Cellofest

Muziek kent geen grenzen, maar muzikale tradities kunnen behoorlijk van elkaar verschillen. Wat gebeurt er wanneer acht klassiek geschoolde cellisten het podium delen met musici die hun wortels hebben in de Arabische en Perzische muziekcultuur? Tijdens het Cellofest in het BIMHUIS, op donderdag 5 november, lieten Cello Octet Amsterdam en Orchestre Partout horen hoe vruchtbaar zo’n ontmoeting kan zijn. In hun gezamenlijke programma Common Featuresvonden gecomponeerde muziek en improvisatie, westerse klassieke tradities en oosterse klankwerelden elkaar op een even vanzelfsprekende als verrassende manier.

Helemaal nieuw was die ontmoeting overigens niet. Al in 2022 ontwikkelden beide ensembles Common Features, een programma met composities en arrangementen van Oene van Geel. Voor deze editie van Cellofest werd het repertoire aangevuld met nieuwe werken en improvisaties.

De combinatie is even bijzonder als vanzelfsprekend. Cello Octet Amsterdam is diepgeworteld in de westerse klassieke muziek en heeft naam gemaakt met hedendaags repertoire en samenwerkingen met componisten als Philip Glass en Arvo Pärt. De musici van Orchestre Partout brengen een heel andere muzikale bagage mee, met wortels in onder meer de Arabische en Perzische muziekcultuur. Tradities waarin muziek vaak van generatie op generatie wordt doorgegeven, niet via een partituur, maar door luisteren, spelen en improviseren.

 

 

Een gedeelde muzikale taal

Componist en altviolist Oene van Geel weet als geen ander hoe verschillende muzikale tradities elkaar kunnen versterken. Zijn achtergrond in jazz, kamermuziek, Indiase muziek en improvisatie klinkt door in composities waarin lyrische melodieën, ongewone ritmische patronen en spontane muzikale invallen een vanzelfsprekende plaats krijgen.

Van Geel speelde zelf mee op altviool en liet zich af en toe ook vocaal horen. In zijn composities en arrangementen kregen zowel de cellisten als de musici van Orchestre Partout alle ruimte om hun eigen muzikale taal te spreken.

Het titelwerk Common Features liet meteen horen wat dat kon opleveren. De warme, soms bijna symfonische klank van de celli vormde een prachtig tegenwicht voor de Arabische en Perzische melodieën en de vrijere vocale expressie. Bijzonder waren de zangversieringen die soms bijna als snikken klonken. Deze karakteristieke Perzische techniek, tahrir genoemd, bestaat uit snelle wisselingen tussen toonhoogten en stemregisters en verleent de melodieën een heel eigen expressiviteit.

Het was juist de ontmoeting tussen die klankwerelden die de muziek zo aantrekkelijk maakte. De acht celli vormden geen massieve begeleiding, maar een beweeglijk muzikaal landschap waarin de stemmen, blaasinstrumenten en percussie zich vrij konden bewegen.

 

 

Een klarinet en een verdwenen vriend

Een van de aangrijpendste momenten van de avond was Eihab, een compositie van de Syrische klarinettist Ghaeth Almaghoot.

Vooraf vertelde hij het verhaal van zijn vriend Eihab Rasheed, met wie hij in Syrië muziek studeerde. Almaghoot speelde destijds fagot, maar kon zich geen eigen instrument veroorloven. Zijn vriend bezorgde hem een klarinet die eigenlijk van zijn zus was en stelde voor dat hij het instrument in termijnen zou terugbetalen. Die klarinet veranderde zijn muzikale leven.

Eihab was gitarist, politiek betrokken en een goede vriend. Op een dag werd hij op de universiteit opgepakt door het Syrische regime. Sindsdien ontbreekt ieder spoor van hem. Ook na de val van Assad kwam er geen duidelijkheid over zijn lot.

Almaghoot droeg zijn compositie niet alleen op aan Eihab, maar aan alle vermisten en aan degenen die nog altijd op hun terugkeer wachten.

Na dat persoonlijke verhaal kreeg de muziek onvermijdelijk een extra lading. De melancholische klarinetpartij, met haar Arabisch getinte melodieën en expressieve versieringen, kreeg alle ruimte binnen het warme klankweefsel van de celli. Een bijzonder ontroerend moment, waarin de muziek meer vertelde dan woorden konden uitdrukken.

 

 

Vragen die geen antwoord verlangen

Ook Where Is My Beloved, geïnspireerd op de poëzie van de dertiende-eeuwse Perzische dichter en mysticus Rumi, maakte diepe indruk. De zanger leidde het werk met enige humor in. Vier jaar geleden had hij het ook al gezongen, in de hoop zijn geliefde te vinden. Inmiddels was hij nog steeds op zoek.

Maar achter die luchtige introductie ging een filosofische gedachte schuil. Waar komen we vandaan? Waarom zijn we hier? Waar gaan we naartoe? Volgens de uitleg vooraf zijn dat vragen waarop we niet noodzakelijkerwijs een antwoord hoeven te vinden. Misschien moeten we ze vooral voelen.

Het werk begon ingetogen met vier celli, waarboven de Perzische zang zich bijna reciterend ontwikkelde. De lang aangehouden tonen en de afwisseling tussen stem en klarinet gaven de muziek iets meditatiefs. Als een vraaggesprek waarin niet zozeer antwoorden werden gegeven, maar ruimte ontstond voor verdere overpeinzing.

Gaandeweg voegden de andere vier cellisten zich bij het geheel. De klank werd voller, zonder dat de verstilde sfeer verloren ging. Aan het einde volgde een gesproken passage in het Engels, waarmee de filosofische gedachte achter de compositie nog eenmaal naar voren kwam.

Een prachtig werk, waarin de verbinding tussen tekst, zang en instrumentale muziek bijzonder overtuigend was.

 

 

Van verstilling naar ritmisch vuurwerk

Het programma kende gelukkig ook voldoende luchtigheid en uitbundigheid. In Aftab kwamen cello, altviool en de karakteristieke klank van Almaghoots blaasinstrument samen in een intieme muzikale dialoog. Elders kregen de ritmische mogelijkheden van de verschillende instrumenten alle ruimte.

Als afsluiting klonk Tabla Rasa, een compositie die Oene van Geel oorspronkelijk schreef voor de uit Bangladesh afkomstige tablavirtuoos Niti Ranjan Biswas, met wie hij jarenlang samenwerkte in het trio The Nordanians.

Voor deze uitvoering kregen de slagwerkers van Orchestre Partout een prominente rol. Het resultaat was een aanstekelijk samenspel waarin ritmiek, improvisatie en speelplezier samenkwamen. Een heerlijk uitbundige afsluiting van een programma dat eerder ook zoveel verstilde en melancholische momenten had gekend.

 

 

Meer dan een ontmoeting

Wat mij tijdens deze avond vooral trof, was de vanzelfsprekendheid waarmee de musici met elkaar communiceerden. Nergens kreeg ik het gevoel dat twee ensembles hun eigen muziek speelden en af en toe bij elkaar op bezoek kwamen. Er ontstond daadwerkelijk een gezamenlijk muzikaal idioom, waarin de klassieke partituur en de vrije improvisatie elkaar niet in de weg zaten, maar juist aanvulden.

Dat is ook de kracht van een project als Common Features. Het laat horen dat de verschillen tussen muzikale culturen geen hindernis hoeven te zijn. Ze kunnen juist nieuwe mogelijkheden openen, mits de betrokken musici bereid zijn naar elkaar te luisteren.

De ontstaansgeschiedenis van Orchestre Partout geeft die gedachte een extra betekenis. Muziek biedt mensen die huis en haard hebben moeten verlaten niet alleen de mogelijkheid hun eigen culturele achtergrond levend te houden, maar ook om nieuwe verbindingen aan te gaan. Daarbij gaat het niet uitsluitend om de maatschappelijke betekenis. Uiteindelijk staan hier bovenal uitstekende musici op het podium, die samen iets bijzonders te vertellen hebben.

Voor mij was het een mooie ontmoeting tussen twee werelden waarmee ik me persoonlijk verbonden voel. De muzikale kwaliteit, de prachtige solistische bijdragen en het samenspel tussen de verschillende tradities maakten Common Features tot een bijzonder geslaagd programma.

Misschien was de titel wel uitstekend gekozen. De overeenkomsten tussen deze musici bleken uiteindelijk groter dan hun verschillen. En waar die verschillen hoorbaar bleven, werd de muziek er alleen maar interessanter van.

Mark Doorn

 

Info:

www.cellobiennale.nl

https://www.bimhuis.nl/orchestre-partout-lab

You May Also Like

Debuut González-Monjas bij NedPho overtuigt in Respighi

Frisse Agrippina triomfeert in NTR ZaterdagMatinee

Evgeny Kissin en Sir Andras Schiff smelten als pianoduo niet samen

Betoverend concert op exotische instrumenten: kora, berimbau en kantele