NedPho vol toewijding in Marsalis en Stravinsky

Nederlands Philharmonisch o.l.v. Hannu Lintu. Met Alisa Weilerstein, cello. Wynton Marsalis – Celloconcert (Europese première), Igor Stravinsky – Le sacre du printemps. Gehoord: 31 oktober 2026, Concertgebouw, Grote zaal, Amsterdam

Door Peter Schlamilch

Ik had tranen in de ogen in de slotminuten van Igor Stravinsky’s Sacre du printemps – heel ongebruikelijk bij dat toch wat strenge stuk. Was het de dood van het lenteoffer, het jonge meisje dat zich dood danst temidden van het natuurvolk waar ze deel van uitmaakt en dat haar heeft aangewezen om de lente te vieren? Nee, natuurlijk niet, dat verhaal is zo abstract en ‘onromantisch’, dat het eerder extase oproept dan tranen. Pas na even goed nadenken kwam ik erachter: het waren de pure inzet en toewijding van de musici van het Nederlands Philharmonisch die me ontroerden, want wat was het een zware avond geweest: eerst de Europese première van Wynton Marsalis’ Celloconcert – een titanenstuk van zeker 50 minuten met veel uitdagende speelwijzen en andere valkuilen (zoals het bloedirritante scheidsrechtersfluitje), en daarna dus die monumentale Sacre, die al honderd jaar bekend is maar van elk orkest nog altijd opperste concentratie vergt om niet uit de bocht te vliegen.

Elegische momenten

Wynton Marsalis, de wereldberoemde Amerikaanse trompettist, componist en cultuurdrager geldt als een van de meest invloedrijke figuren in de moderne jazzgeschiedenis, en staat erom bekend dat hij ‘met zijn virtuoze spel de grenzen tussen jazz en westerse klassieke muziek moeiteloos doorbreekt’. Zijn celloconcert, dat afgelopen week dus zijn Europese première beleefde, werd mede in opdracht van het Nederlands Philharmonisch gecomponeerd – natuurlijk heel bijzonder dat een Nederlands orkest zo’n grote opdracht wil en kan verstrekken. Het ging in maart 2026 in wereldpremière in de Verenigde Staten, met de legendarische cellist Yo-Yo Ma als solist. Marsalis heeft zich op geen enkele manier beperkt: een grote orkestbezetting (hoewel kleiner dan de Sacre), maar liefst vijf kloeke delen (in plaats van de gebruikelijke drie) en een lengte van bijna mythische proporties, en daar zat meteen een deel van het probleem: hoewel elk deel veelbelovend en spannend begon waren ze eigenlijk allemaal gevoelsmatig aan de lange kant en te weinig afwisselend om zo lang te boeien. Niet dat Marsalis’ muziek niet afwisselend is, integendeel: als een omgevallen bak Lego-steentjes buitelen de motieven, secties, kleur-, klank- en ritmeblokken over elkaar heen, maar toch is de geest van het werk te homogeen om de spanning tot het einde van elk deel vast te houden. Dat is best jammer, want er zitten, vooral in de middendelen, best veel lekker swingende of juist elegische momenten in, maar Marsalis’ klanktaal is te weinig divers voor zo’n lang werk.

Weelderige big bandexplosies

De Amerikaanse celliste Alisa Weilerstein speelde – begrijpelijk, niet uit het hoofd – heel open en legde veel contact met publiek en orkest. Haar toon is prachtig en meestal sterk genoeg om boven het fors spelende orkest uit te komen, hoewel Marsalis haar soms vermorzelt in zijn tuttipassages. Maar dat is misschien ook de bedoeling, want Amerikaanse critici hoorden in de cello de ‘stem van de onderdrukten’, die zich uiteindelijk verenigt met en opgenomen wordt door haar collega’s uit het orkest – eerst de cellogroep alleen en later alle strijkers samen, een heel mooi effect. Muzikaal komt die ‘eenzaamheid’ of ‘uitsluiting’ tot uitdrukking in de harde juxtapositie van de in principe elegante cellotoon met de vele koperblazers en slagwerkers in het orkest, zozeer zelfs dat zich muzikaal soms de vraag opdringt of dit eigenlijk wel een celloconcert had moeten zijn. Wat doet dat edele instrument eigenlijk in die klankerupties, vroeg ik me soms af, zeker als Weilerstein soms verdronk in de weelderige big bandexplosies achter haar – literair misschien een pakkend beeld, muzikaal niet altijd geslaagd.

Kakofonische slotdeel

Dirigent Hannu Lintu nodigde het publiek uit om mee te dansen, maar dat kwam niet erg van de grond: daarvoor was de muziek toch te grillig (en de gangpaden wellicht te krap). Het eerste deel begon als een sneltrein die in volle vaart langsrijdt: veel energieke ritmen en glissandi (sad trombones) – een wervelwind van noten en soms wat tekenfilmachtig. Veel verschillende episoden, thema’s en stijlen, maar op het eerste gehoor toch vooral veel los zand en vormloosheid.

In het tweede deel bracht Alisa Weilerstein enkele mooie, spiritual-achtige melodieën op warm-donkere, ronde toon, de verstilde momenten soms overstemd door een te ‘luid’ dirigerende Hannu Lintu: de Finse dirigent was voornamelijk helder en organisatorisch bezig en had zich duidelijk ten doel gesteld ‘de boel bij elkaar te houden’, wat overigens uitstekend lukte, en waardoor het prima spelende NedPho deze voor hen ook nieuwe muziek met volle inzet kon verdedigen: lekker op dreef, met vol koper en flitsend slagwerk. De Bach-achtige cadens was mooi van toon en sfeer in de cello. In het swingende derde deel mochten de vrije blazers ritmisch klappen met de hand op het been, en alweer was er een lange cadens, in een klanktaal die te eenvormig was om veel diepgang te hebben. Het vierde lyrische deel boeide mij het meest, en het kakofonische slotdeel was eerder onderhoudend dan indrukwekkend – maar voor de liefhebber ongetwijfeld een heerlijke ervaring.

Race naar de dood

Stravinsky’s Sacre is natuurlijk altijd een feest om te horen, en vanaf de eerste, mooi maar leggiero (licht) gebrachte fagotnoot speelde het NedPho de altijd lastige partituur betrokken en weer vol inzet, geleid door een aanvankelijk weer helder en beheerst takterende Hannu Lintu, die wat mij betreft scherper, urgenter en pregnanter had mogen zijn – bij Lintu geen hevige en rauwe emoties, geen angsten en oerdriften, geen agressieve motieven en ritmiek: hij koos ook hier voor een zo helder mogelijke lezing en liet de partituur voor zichzelf spreken zonder veel persoonlijke toevoegingen. Op zich een nobel streven, want zo hield hij het hoofd koel en gaf hij het orkest een helder kader waarbinnen het kon excelleren, en dat grepen de musici met beide handen aan: ze zaten op het puntje van hun stoelen en speelden vooral de zachtere, sfeervolle en soms angstaanjagende passages indringend en stemmig, met in het tweede deel verbluffend mooie altviool- en hoornkoren. Hoewel de muzikale slotrace naar de dood van mij nog extatischer had gemogen, kreeg ik er, als gezegd, toch tranen bij: zoveel toewijding, betrokkenheid en bevlogenheid van de musici van het Nederlands Philharmonisch ontroerden me – ik kon het vanaf het zijbalkon goed zien: een muzikale uitputtingsslag vol inzet en muziekliefde. Een prachtconcert.

Peter Schlamilch

Foto’s: Eduardus Lee

Info: orkest.nl