Steengoede Rienzi voor het eerst in Bayreuth

Richard Wagner – Rienzi, der Letzte der Tribunen. Festspielkoor en -orkest van de Bayreuther Festspiele o.l.v. Nathalie Stutzmann. Andreas Schager (Rienzi), Gabriela Scherer (Irene), Andreas Bauer Kanabas (Colonna), Jennifer Holloway (Adriano), Michael Nagy (Orsini) e.a. Gehoord: 26 juli 2026, Festspielhaus, Bayreuth

Door Peter Schlamilch

Het was deze zomer 150 jaar geleden dat Richard Wagner de eerste opera’s in zijn pas geopende muziektempel in Bayreuth dirigeerde, maar vreemd genoeg heeft zijn allergrootste succes tijdens zijn leven, de ‘Grote tragische opera’ Rienzi (1842), er nooit geklonken. Maar misschien is dat ook weer niet zó vreemd, want het vijf akten tellende muziekdrama is, zeker het eerste uur, zeker niet overal even geniaal, en de ellenlange balletmuziek zelfs een beetje onder de maat.

Schreeuwlelijk

Toch was het een goed idee om deze fascinerende, bijna 5 uur durende (de première duurde zelfs nog een uur langer – alleen al het destijds ‘verplichte’ ballet duurt 40 minuten), Grand Opéra voor deze speciale gelegenheid eens in Wagners eigen theater uit te voeren, want waar anders dan op de ‘groene heuvel’ komt ze beter tot haar recht, en waar anders dan in dit fantastische festival wordt er zoveel aandacht en liefde aan besteed? Natuurlijk, Rienzi hoeft van mij echt niet elk jaar geprogrammeerd te worden, want zoals gezegd zijn niet alle noten even bijzonder, maar er zit wel heel veel goede muziek in – teveel om het een jeugdzonde te noemen. Trouwens, dan zou men dat van Der fliegende Holländer (wier klanken in Rienzi nooit ver weg zijn) ook moeten zeggen, want dat is maar een jaar later gecomponeerd – onzin dus, Rienzi is een volwaardige Wagner-opera, hoewel duidelijk is dat hij zijn ware meesterschap nog moest bereiken. Richard Wagner zelf zag Rienzi dan ook als een jeugdige Grand Opéra in de stijl van Meyerbeer en niet als toonbeeld van zijn latere ‘Gesamtkunstwerk’. Na diens dood hield zijn weduwe Cosima strak de hand aan de programmering en achtte het stuk ongeschikt voor Bayreuth. Richard noemde held Rienzi achteraf spottend zijn Schreihals (schreeuwlelijk) en wilde er later liever niet meer te veel aan herinnerd worden.

Einde nabij

Dat van die Schreihals is wel te begrijpen, want de tenor die de titelrol zingt moet dat van de jonge Wagner eigenlijk de hele tijd op orkaankracht doen, geen sinecure gedurende die zes uur (in Bayreuth dus gelukkig slechts vijf). De Oostenrijkse heldentenor Andreas Schager, die zijn carrière overigens begon als lichte operette- en Mozarttenor, deed dat echter op fenomenale wijze: een prachtige, heldere en krachtige stem, goede intonatie en dictie en vooral: zoveel uithoudingsvermogen, want de arme Rienzi lijkt wel bijna de hele opera op het toneel te vertoeven, waarbij eigenlijk al zijn bijdragen lood- en loodzwaar zijn. Schager zingt en speelt zo goed dat je eigenlijk constant aan zijn lippen hangt – hij vult de zaal met het grootste gemak en regeert het podium alsof het Rome zelf is. Hij kent het werk door en door: de rol was in 2011 (Meiningen) zijn grote ‘carrièrespringplank’ en hij zong de Romeinse tribuun daarna vele malen. Schager draagt de voorstelling en zingt de rol imperatief en zeer overtuigend, ook als Wagners genie ons af en toe heel even in de steek laat. Sommigen hadden lichte kritiek op de breekbaarheid van zijn stem in het beroemde gebed in de vijfde akte, Allmächt’ger Vater, blick’ herab!, maar als ex-operazanger weet ik wel beter: Schager had het voorgeschreven piano (zacht) makkelijk wat sterker kunnen zingen om elk risico te ontlopen, maar dat deed hij, na urenlang op volle kracht te hebben gezongen, bewust niet – hij was immers de op dat moment kwetsbare tribuun die beseft dat het volk zich tegen hem heeft gekeerd en het einde nabij is. Schager toonde hier mee zijn absolute klasse en het gebed was schitterend en aangrijpend.

Diepe orkestbak

De andere zangers waren ook fantastisch: vooral de Amerikaanse sopraan Jennifer Holloway maakte diepe indruk met haar Hosenrolle Adriano, die ze aangrijpend gestalte gaf met haar heerlijke ronde stem en jongensachtige spel – vooral haar Gerechter Gott, so ist’s entschieden schon! (met zowaar enkele coloraturen (!) en een prachtige orkestratie) was weergaloos. Gabriela Scherer deed het uitstekend als Irene, en de goed zingende Andreas Bauer Kanabas (Colonna) en Michael Nagy (Orsini) waren waardige, gemene en hypocriete politieke tegenstanders.

Ook dirigente Nathalie Stutzmann deed het geweldig, en hoewel we haar natuurlijk niet te zien kregen, klonk het orkest, als altijd bestaande uit topmusici uit beroemde Duitse orkesten, voorbeeldig: een prachtige, sonore Wagnerklank steeg op uit de diepe orkestbak (die ik overigens een half uur voor de voorstelling even had mogen bezoeken – een waanzinnige ervaring), stromend en ademend, met veel afwisselend coloriet, gedragen door de goed gekozen, natuurlijk aanvoelende tempi van Stutzmann.

Verpletterende indruk

De regie legde al direct de relatie tussen het Romeinse en huidige, Amerikaanse, Capitool, wat duidelijk werd door de vele videobeelden van ‘nieuwsuitzendingen’, met als ondertitel Live from the Capitol – tja, dat lag zó voor de hand dat het mij, die wel eens een krant leest, verder geen grote nieuwe inzichten gaf: er is in al die eeuwen bij hypocriete politici niet veel veranderd en macht corrumpeert nog immer – duh! We zagen veel overbodig gedoe met mobieltjes, WhatsApp-berichten en tv-schermen, dat alles in een abstract, niet al te fraai decor en dito belichting en kledij. Gelukkig was het koor zo massaal aanwezig – 110 zangers met daarnaast nog vele figuranten – dat het toneelbeeld niet al te veel stoorde, en zelfs werd ‘overspoeld’ door de heerlijke, massief-granieten en volumineuze koorklank: buitengewoon indrukwekkend en prachtig-klankrijk, zowel de knalharde tutti-uitbarstingen als de intiemere, bijna Russisch-orthodox aandoende ‘zoemkoren’. Rienzi, voor het eerst in Bayreuth, maakte een verpletterende indruk.

Peter Schlamilch

Meer info: bayreuther-festspiele.de