Een Spaanse zomeravond met  (dans). Gehoord: 2 augustus 2025, Grote Zaal, Concertgebouw, Amsterdam.

Door Wenneke Savenije

 

Olé!

De mijnheer die naast me zat op het balkon, had zich voorgenomen een leuke avond te hebben. Al bij de eerste flamencoklanken die dromerig en subtiel opborrelden uit de gitaar van Tomatito (1958) solo, begonnen zijn handen onwillekeurig mee te tokkelen op zijn benen. Toen ook Tomatito’s zoon, de gitarist José del Tomate, en percussionist Joni Cortés op o.a. cajón zich muzikaal begonnen te roeren, kon de avond voor mijn buurman niet meer stuk. Olé! Viva la España!  Al snel schudden alle stoelen op de eerste rij van het linkerbalkon mee met zijn enthousiaste voetenwerk, ritmisch bewegende benen en meedansende lichaam. Bij elk applaus sprong hij op van enthousiasme en als Tomatito of een van zijn muzikale vrienden even het woord nam barstte hij al bij voorbaat uit in luid gelach, ook al kon je op het balkon helemaal niets verstaan van wat er gezegd werd. Het stoorde behoorlijk, maar tegelijkertijd wilde ik er niet moeilijk over doen, omdat ik me realiseerde dat niet alleen deze mijnheer, maar talloze uitgelaten Spanjegangers in de uitverkochte Grote Zaal hun luidruchtige geluk niet opkonden.

 

 

Nodeloos versterkt

In hoeverre deze groep samenvalt met de echte flamencoliefhebbers weet ik niet, maar wel werd me gelijk duidelijk dat één element van meet af aan de authentieke flamenco-ervaring, zoals je die nog kan opdoen in de steegjes van Sevilla, behoorlijk in de weg stond: de onnodig opgeschroefde elekrtronische versterking, die geen ander doel diende dan alles keihard hoorbaar te maken wat zonder versterking ook goed te horen zou zijn geweest. Doodzonde, want daar gingen de intimiteit, de verfijnde poëzie en de rauwe intensiteit van de flamenco ten onder aan elektronische ‘verkrachting’, zodat er van de beoogde puurheid, ritmische precisie, melodische verfijning en bezielde expressie nog maar weinig overeind bleef. Dat lag niet aan de musici, maar aan de arrogantie van de geluidstechnici, die aan de essentie van de muziek voorbijgaan vanuit de waan dat het dagelijks door stadsherrie en elektronische muziek verdoofde publiek alleen maar blij kan worden van de keiharde teringherrie die op festivals gangbaar is. Er zat niets anders op dan ook deze ergernis opzij te zetten, wilde ik nog plezier beleven aan de muziek van Tomatito, een van de meest gerespecteerde flamencogitaristen van de moderne tijd.

 

 

Zigeunerfamilie

Tomatito (Kleine Tomaat), zoon van vader Tomate en kleinzoon van El Tomate die beiden ook gitarist waren, groeide op in een zigeunerfamilie met een lange flamencotraditie.  Van jongs af aan werd hij omringd door muziek, maar hij liet zich ook beinvloeden door de klassieke flamencohgitaristen Sabicas, Niño Ricardo en Pablo de Lucia, met wie hij vaak samen optrad. Gaandeweg sijpelden er invloeden van jazz, latin en klassiek zijn spel binnen. Maar Tomatito werd vooral bekend als vaste begeleidier van Camarón de Isla, die doorgaat voor een van de grootste flamencozangers aller tijden. Duende (ziel) zit bij Tomatito in de genen, zijn spel is krachtig, elegant en emotioneel. Dat geldt ook voor het zachtmoedige spel van zijn begaafde zoon José del Tomate en de flamencodans van Karime Amaya, die helaas verstek had moeten laten gaan.

 

 

In haar plaats kwam Andino Melo Dupak, die bekend staat om haar krachtige voetenwerk, sierlijke armbewegingen, dramatische flair en bloedmuzikale attitude. Maar ook al vormde ze een organische eenheid met de musici, Dupak had als danseres ook een enigszins lompe uitstraling. En dan waren er nog de indringende flamencozangers, briljant in palmas (handgeklap) en beiden afkomstig uit Granade. De rauw, expressief en hees zingende Kiki Cortiñas en de doorleefd en emotioneel zingende Morenita de Íllora. Zijn ijzersterke stem, die kan fluisteren en doorklieven, wordt wel omschreven als ‘tierra y fuego’ (aarde en vuur).

 

                                                 

 

Levenshouding

De recht uit het hart musicerende Tomatito en zijn uit hetzelfde hout gesneden gevolg maakten duidelijk dat dat flamenco geen ‘genre’ is maar een overlevingstaal en een levenshouding. Flamenco, onstaan in de culturele smeltkroes van het 18e eeuwse Andalusië, geboren uit de felle en melancholieke hartekreten van de Roma’s en vermengd geraakt met eeuwenoude Arabische melodieën, Sefardische klaagzangen en Catilliaanse poëzie, is geen museumstuk maar een taal van de ziel, een levend lichaam, dat ademt, danst en roept. Tomatito: ‘Ik heb geleden, ik heb liefgehad, ik ben nog hier.’  Eerst was er alleen zang (cante jondo), toen kwamen de gitaar en de dans erbij. Die fungeerden niet als begeleiding maar als ‘gesprekpartners,’

 

 

Tijdens de dicatuur van Franco (1939-1975) werd de flamenco gemarginaliseerd, maar in de dorpen, tablaos en huiskamers leefde het voort als verzetsmuziek en troost. Toen de vrijheid terugkeerde barstte de flamenco weer los, met Camarón de la Isla als zingend boegbeeld en Paco de Lucia als meesterlijke gitarist. Van hen leerde Tomatito de essentie, maar later fluisterde hij jazz in de oren van de buleria en vermengde hij tango’s met latin, zonder de flamenco geweld aan te doen. Luisteren naar Tomatito doet soms denken aan rondtrekken over de stoffige landwegen in Andalusië, waar het kronkelend, broeiend en warm is, terwijl je toch altijd thuiskomt. Maar hij bracht zijn flamenco ook naar Tokio, Amsterdam en New York. In het Concertgebouw leidde Tomatito een avontuurlijke muzikale reis door de landschappen van de flamenco, authentiek en intens, spontaan en vol duende. De groep gaf ruimte aan die ongrijpbare kracht die flamenco zo uniek maakt, een kracht die zich manifesteert op het snijvlak van pijn en schoonheid, controle en overgave. Jammer alleen van die storende versterking, maar voor de rest werd het een mooie avond.

Wenneke Savenije

 

 

Info:

https://www.concertgebouw.nl/vriendenloterij-zomerconcerten