De strijd tussen liefde en macht

Boekbespreking door Emanuel Overbeeke

Filosofische kwesties

Het nieuwste boek over Wagner is voor Wagner-kenners met een brede blik. Die brede blik moet gericht zijn op een wereld buiten de opera. Het boek, geschreven door de Belgische neerlandicus en filosoof Gerbert Faure die enige jaren geleden promoveerde op een proefschrift over de vrije wil, is eerder een boek naar aanleiding van dan over Der Ring des Nibelungen. Faure bespreekt de vier opera’s in volgorde van opkomst en scène voor scène, waarbij hij ingaat op de filosofische kwesties die de gebeurtenissen van elke scène bij hem oproepen. In de tekst staat hij langer stil bij filosofen dan bij anderen. Componisten en andere werken van Wagner verschijnen sporadisch, maar dirigenten, vocalisten, regisseurs en decorbouwers ontbreken. Het boek is één grote interpretatie van de tekst, zelden van de muziek. Scènes geven aanleiding tot existentiële vragen waarin de wil vaak een grote rol speelt. Niet alleen de gestelde vragen, ook de gegeven antwoorden zijn zo talrijk (en telkens zo fraai geformuleerd), dat ik mij voortdurend afvroeg of de auteur een centrale gedachte heeft of dat hij eerder denkt in mogelijkheden dan in overtuigingen. De volgorde van de vragen en antwoorden wordt bepaald door het verhaal bij Wagner, niet door een eventuele centrale gedachte bij de auteur waarin terugblikken en vooruitwijzingen binnen de cyclus vaak kunnen voorkomen. Als die er is, dan is dat de strijd tussen liefde en macht. Die begint al in Das Rheingold en bereikt zijn laatste fase in het slot van Götterdämmerung. Die gedachte is niet nieuw, maar deze krijgt bij Faure zoveel nuances dat ze eerder een idee vol haken en ogen wordt dan een solide zekerheid is die te allen tijde overeind moet blijven. Is men eenmaal ingesteld op een opsomming van gedachten en psychologiseringen (een paragraaf heet veelzeggend Droomduiding), dan is er voor de liefhebbers van deze benadering veel om zich op te verheugen, zeker voor wie zich houdt van een veelheid en niet schrikt bij de afwezigheid van een kerngedachte. De veelheid maakt het ook onmogelijk enkele ideeën eruit te pikken. Het gevaar is niet slechts dat men ze uit het verband rukt, maar dat men ze voor het boek representatiever maakt dan ze zijn.

Opera als literatuur

In zekere zin degradeert Faure opera tot literatuur, een houding die vaak voorkomt bij mensen voor wie literatuur hun beroep is en muziek hun hobby. Zijn boek is voor 98 % tekstinterpretatie en verandert het libretto van een doorsnee drama in een zeer complexe gelaagde verhandeling die eerder de filosoof en psycholoog dan de neerlandicus in hem losmaakt. Zijn argument om de muziek vrijwel volledig te negeren heeft een respectabele reden: hij is neerlandicus, geen musicoloog en huldigt respectvol de opvatting ‘Schoenmaker, blijf bij je leest’. Niettemin is de resterende twee procent niet te versmaden. Hij beseft – en dit is voor schrijvers over vocale muziek die meer van het woord dan van de muziek zijn zeer uitzonderlijk – dat de muziek niet slechts een illustratie en een intensivering van de tekst is, maar ook een commentaar kan zijn dat de tekst en de handeling in een ander perspectief kan plaatsen. De weinige opmerkingen in het boek over muziek gaan meestal over de rol van leidmotieven die een andere strekking hebben dan de gezongen woorden. Over de zang en het orkest zegt hij amper iets. De aandacht voor dat dubbele perspectief, dat verderop in de tetralogie een steeds grotere rol opeist, maakt Faures boek extra de moeite waard en was Wagners antwoord op de teloorgang van de nummeropera waarvan de sporen nog aanwezig zijn in zijn eerdere opera’s. Een mooi voorbeeld hiervan dat Faure geeft, betreft de eerste akte van Die Walküre. Deze lijkt volledig los te staan van Das Rheingold, maar een kort motief in de muziek zonder zichtbare relatie met wat op dat moment in de opera gebeurt, is voldoende om deze akte te verbinden met Das Rheingold waarin dit motief een grote rol speelt. De weinige voorbeelden die Faure geeft van dit dubbele perspectief sluiten mooi aan bij het karakter van Faures betoog: liever de veelheid aan mogelijkheden en nuances dan de eenkennige overtuiging.

Onweerstaanbaar als de zee

Ter voorbereiding van het lezen beluisterde ik opnieuw het kwartet. Omdat het boek vier hoofdstukken bevat plus een Inleiding (voor elke opera een hoofdstuk), was de volgorde luisteren-lezen-luisteren-lezen enz. Het bevestigde mijn overtuiging, dat de grootste kracht van de muziek zit in het orkest, dat het spel met motieven mits op deze wijze toegepast een schitterend alternatief is voor de nummeropera (al moet men de motieven daarvoor wel goed kennen) en dat de fascinatie die nog steeds van zijn werk en persoon uitgaat vooral te danken is aan de gelaagdheid of liever innerlijke tegenspraak, ook inzake niveau. Debussy had gelijk toen hij naar aanleiding van de Ring sprak van lange passages waarin hij de slaap moet bedwingen en momenten die even onweerstaanbaar zijn als de zee. Dat laatste contrast zit niet in het boek van Faure. Het hele boek is te zeer stevig roggebrood en te rijk om in één keer te lezen, maar gelezen in etappes en met acceptatie van de bewuste beperking is dit een zeer boeiend boek.

Emanuel Overbeeke

Gerbert Faure: Wagners Ring, Een filosofische reis

Boom, ISBN 978-90-2447673-2