Noord Nederlands Orkest (NNO) en het Noord Nederlands Concertkoor (ingestudeerd door Leendert Runia) o.l.v. Hartmut Haenchen. Sjostakovitsj: Tweede symfonie, Brahms: Nänie (koor en orkest), Derde symfonie. Gehoord: ‘de Nieuwe Kolk’, Assen, 7 november 2026.

Door Dirk Meijer

 

Het was voor het eerst in mijn leven dat ik de Tweede symfonie van Dimitri Sjostakovitsj live beluisterde, en dat zal de afgelopen drie dagen (concerten in  Groningen, Drachten en Assen) voor het overgrote deel van de aanwezigen gegolden hebben.
Zeker is de vaak magistrale muziek van dit voor het Russische establishment enfant terrible verre van onbekend, alleen wordt zijn tweede symfonie zelden uitgevoerd.
Bij het beluisteren van Sjostakovitsj’ creaties word je, met alle dubbele boodschappen vaak gedwongen om de werkelijke essentie van het leven onder ogen te zien.

 

 

Zijn Tweede symfonie was voor de net afgestudeerde Sjostakovitsj een compositieopdracht van de staat, waarvan en waarvoor  hij de tekst kreeg van een zekere Aleksandr Bezymenski. Het weigeren van de opdracht zou het einde betekend hebben van zijn loopbaan als kunstenaar, vandaar dat hij de tekst dan toch maar met veel sjagrijn aan de koorzangers voorschotelde.

We marcheerden, we vroegen om werk en brood.

Onze harten werden in een tang van angst geklemd.

Fabrieksschoorstenen reikten hoog de lucht in,

als handen, niet in staat een vuist te balen.

Vreselijk waren de namen van onze ketenen:

stilte, lijden, onderdrukking.

Maar luider dan geweervuur barstten in de stilte

woorden van onze kwelling, woorden van ons lijden.

O, Lenin! U smeedde vrijheid door lijden,

U smeedde vrijheid uit onze door zware arbeid geharde handen.

Wij wisten, Lenin, dat ons lot

Een naam draagt: Strijd. Etc.

Deze verheerlijking van de Oktober Revolutie (1917) werd gedirigeerd door de vaste gastdirigent van het NNO, het in de ogen van de leiders van de DDR (het voormalig Oost-Duitsland) misschien wel evenzeer een enfant terrible Hartmut Haenchen.

Voor aanvang van de uitvoering lichtte hij het publiek in over de geschiedenis van het werk, over verborgen pesterijen van de componist en, aan het begin van zijn korte rede over zijn persoonlijke belevenissen. Heel bijzonder!

 

 

Risicovolle keuze

Als chef-dirigent van het Staatstheater in Schwerin werd hem gevraagd met een voorstel te komen om van het dertig jarig bestaan van DDR een groot feest te maken. Hij kwam met een voorstel: geen ‘Alle Menschen werden Brüder’maar uitgerekend de Tweede symfonie van Sjostakovitsj. Dat alleen al! Eerst mocht het ook nog (de notabelen hadden alle pesterijen van de componist niet opgemerkt of begrepen) maar even later toch ook weer niet, wegens ‘te veel chaos en een te modern klankidioom’. Alleen het slot, met de Ode aan de grote leider, dat was passend voor deze viering!

Haenchen trok zich van dit verzoek echter niets aan en voerde vervolgens deze ongeveer twintig minuten durende ééndelige symfonie in z’n geheel uit. Drie dagen later lag bij hem z’n ontslagbrief in de bus.

In de partituur verwerkt de componist op geniale wijze het ‘happy birhtday’ motief in de trompet (uiteraard klinkend in mineur; een Amerikaans verjaardagslied voor de Oktoberrevolutie!), laat hij in de tuba het ‘Dies Irae’ (dag des oordeels) klinken, en wringt hij alles ook nog eens in een op z’n zachts gezegd niet alledaagse toonsoort B Groot (5 kruisen); dan citeert hij verder het motief van de dood van de tsarevitsj uit Mussorgsky’s Boris Godoenov. (In de nacht van 16 op 17 juli 1918 vermoordden de bolsjewieken immers ook tsarevitsj Aleksej Nikolajewitsj Romanov).

 

 

De dood als gezamenlijk thema

Ik had mij op dit concert voorbereid door mij in te lezen en door een CD opname van het werk te beluisteren, maar vooral dat laatste haalt het niet bij deze ‘live’ uitvoering. En dat is een groot compliment aan orkest, dirigent en niet te vergeten aan het Noord Nederlands Concertkoor (!), ingestudeerd door Leendert Runia. Het was een overdonderende uitvoering, vol van ironie en suggestieve momenten.

En dat na het koorwerk ‘Nänie’ van Johannes Brahms. Mooi uitgevoerd, met aan het begin een bijna veertig maten durende hobo-solo…. Maar toch: is er dan enige overeenkomst tussen dit koorwerk van Brahms en Skostakovitsj’s Tweede symfonie? Ja, zegt Maestro Haenchen, ‘beide werken houden zich bezig met de dood: de innerlijke verbinding ligt in het gezamenlijk thema’.

Het zal misschien aan de ene kant waar zijn, maar aan de andere vind ik dit wel heel gemakkelijk gezegd en enigszins ver gezocht. Dan had hij bij wijze van spreken het concert net zo goed kunnen laten beginnen met het openingskoor uit de Mattheus Passion van J.S. Bach.
Begrijp mij niet verkeerd, Brahms schrijft prachtige en welluidende muziek en ik ben er een groot liefhebber van, maar zijn muziek in samenhang met hier de Tweede symfonie van Sjostakovitsj?

Ik denk dat ook het feit, dat dit het jaarlijkse Vriendenconcert Concert was van het NNO een rol in de programmering heeft meegespeeld. Daarvoor is natuurlijk zo’n Sjostakovitsj- symfonie al behoorlijk gewaagd, en dan moeten de overige programmaonderdelen makkelijker te bevatten zijn.

 

 

Persoonlijk riep bij mij het beluisteren van de Tweede symfonie veel eerder meerdere associaties op met de Zesde symfonie van de Deen Carl Nielsen. Hij en zijn Russische collega zullen elkaar nooit ontmoet hebben, maar Nielsen’s symfonieën werden wel degelijk uitgevoerd in St. Petersburg.
Er liggen grote overeenkomsten tussen bijvoorbeeld het gebruik en uitdrukking van de kleine trom in Nielsen’s Vijfdeen Zesde symfonie en in het gebruik van het slagwerk bij Sjostakovitsj.
Ik neem ik u mee naar het moment vlak voor de inzet van het koor, nog voor het signaal van de fabriekssirene: vlak voordat de fagotten (en klarinetten) hun intrede doen, verkeert de muziek in een bijna verstikkende polyfone chaos. Ineens stort deze in en blijven genoemde instrumenten achter, bijna dolend en stuurloos.
En dan denk ik aan Nielsen’s Zesde: in dit slotdeel is de fagot prominent aanwezig (het thema waarop de variaties zijn gebouwd, is zelfs geschreven voor solofagot), maar het instrument komt keer op keer niet verder dan het uitdrukking geven aan een diep gevoel van desillusie en cynisme, en wordt telkens meegesleurd in een bijna absurdistische en soms chaotische afgrond.

Nog een voorbeeld: Variatie 6 eindigt bij Nielsen in quasi liefelijk maar tegelijkertijd doelloos zwevende fluiten met het klokkenspel daarboven, ineens overgaand in grotesk tromgeroffel, vergezeld door snerpende blazers (Variatie 7).

Nee, een samengaan van de Tweede van Shostakovitsj met Nielsen’s koorwerk Søvnen (de Slaap) en een van zijn briljante symfonieën (V of VI) had meer diepgang gegeven aan dit hoe dan ook bijzondere concert, maar op de Deense meester moeten we bij het NNO nog ruim een week wachten. Volgende week staat zijn Vierde symfonie, de Onuitblusbare geprogrammeerd, en ook dat is iets om naar uit te zien. De mensen van buiten Noord-Nederland kunnen vrijdag de 20^ste noveer ook terecht in Vredenburg Utrecht.

 

 

Brahms

Maar goed, Brahms, Nänie op. 82 (1881) voor koor en orkest: Auch das Schöne muß sterben, op tekst van Friedrich Schiller. Het is een eerbetoon aan de schilder Anselm Feuerbach (1829 – 1880). Zoals gezegd, het koor zong zeer overtuigend, en die ene keer dat het even schuurde, greep dirigent Haenchen onmiddellijk in; even de trombones pplaten inzetten en alles was weer in balans.

Dat gold zeker ook voor de uitvoering van zijn Derde symfonie, opus 90 in F groot De meest organische die hij gecomponeerd heeft. Frei, aber froh (F, Ab, F) is het motto van dit in 1883 gecomponeerde werk, en zo klonk het ook, zeer overtuigend!
Hij schreef het werk, geïnspireerd op de krachtig stromende Rijn midden in de zomer, in  vier maanden tijd: het straalt een enorme vitaliteit uit. Prachtig en helder lijnenspel; typisch Brahms en een kolfje naar de hand van Hartmut Haenchen. Hij wist het orkest volledig naar zijn hand te zetten en dan valt een net niet gelijk aangezette pizzicatonoot volledig in het niets.

 

 

Toch nog een rode draad?

Een korte samenvatting van het concert: van het pastorale organische via het hemelse verlangen naar de rauwe werkelijkheid. Maar dan hadden wel de programmaonderdelen van voor en na de pauze moeten worden omgedraaid.

 

 

De Nieuwe Kolk

Niet eerder bezocht ik een concert in de Nieuwe Kolk te Assen. Mijn indrukken daarover zijn positief: het was een aangename ervaring. De grote zaal heeft net genoeg galm voor een evenwichtige balans, een prachtige klank voor het totaalplaatje. Helder, met een soms wel heel dominant klinkende harp in Nänie. De zaal is bijna gebouwd als een modern opgezet amfitheater met twee balkons waar ruim achthonderd mensen in kunnen. Architectonisch is alles ruim opgezet. Een waardig theater voor de Drentse hoofdstad!

Dirk Meijer

Fotos: Niels Knelis Meijer, Marjolein van der Klaauw

Info:

https://denieuwekolk.nl

https://nno.nu