Pygmalion verbluffend in Mozarts Mis in c – maar ontroert het ook?
Pygmalion o.l.v. Raphaël Pichon. Met Sabine Devieilhe, sopraan, Xenia Puskarz Thomas, mezzosopraan, Kieran Carrel, tenor, Daniel Ochoa, bariton. Wolfgang Amadeus Mozart – Mis in c, KV 427, Ave verum corpus, KV 618, Anton Bruckner – Christus factus est, WAB 11, Ave Maria, WAB 6, Felix Mendelssohn – Miserere/Kyrie in d, MWV a3, Hora est, MWV 18 (ork. R. Percival), Da nobis pacem, Franz Schubert – Lacrimoso son io, D. 131. Gehoord: 11 november 2026, Concertgebouw, Grote Zaal, Amsterdam
Door Peter Schlamilch
Wow! Wat een waanzinnige, diepe koorklank, meteen al in de eerste noten van Bruckners Christus factus est: a capella maar vol van klank, zinderend van intentie, loepzuiver, spatgelijk en sterk. De eerste consonant, de K van het woord Christus, spetterde bijna letterlijk de zaal in, waardoor de luisteraar direct op het puntje van zijn stoel zat: wàt een begin! Maar… wacht eens even… had Bruckner juist bij die opening niet piano (zacht) genoteerd? Hmmm, even goed opletten maar, want de interpretatie van een werk moet natuurlijk nooit het herschrijven ervan gaan behelzen.
Klanksculptuur
Het koor van Pygmalion, het door dirigent Raphaël Pichon in 2006 opgerichte ensemble van koor en op authentieke instrumenten spelend orkest, is flexibel van bezetting maar telde in het Concertgebouw 42 leden (waarvan er één helaas flauwviel en tijdens het concert moest worden weggedragen; ze maakt het overigens inmiddels goed). De discipline is enorm en de dictie, gelijkheid en intonatie zijn absoluut weergaloos, maar het grote wonder van deze zangers is toch vooral de klankschoonheid: rijk, vol, transparant maar toch warm en vooral heel driedimensionaal, waardoor er een haast tastbaar klankbouwwerk in de zaal ontstaat. Zelden hoorde ik een koor dat zo homogeen en compact musiceert, overigens uitstekend begeleid door het orkest, dat duidelijk volledig is ingespeeld op deze zangers en zich dienend opstelt. Er zijn prachtige, enorme dynamische contrasten (binnen een nanoseconde), talloze kleuren en men zingt met de spraakmelodie in het achterhoofd, zoals elke goede zangleraar onderricht. De klanksculptuur die zo ontstond nam bijna fysieke ruimte in de verder doodstille zaal in: het leek werkelijk alsof de muziek uit die stilte werd uitgehouwen – een moeilijk te beschrijven, heel bijzondere ervaring.
Beklemde onrust
Mendelssohns Miserere of Kyrie in d en het Hora est klonken, nu met orkest, stromend en cantabile, en Schuberts korte Lacrimoso son io, voor drie niet nader gespecificeerde hoge stemmen, door Pichon slim ondergebracht in gediviseerde koorsopranen met solosopraan op het balkon (anderhalve meter naast mijn stoel), klonk hemels, ijl en – inderdaad – wenend: heel fraai. Mendelssohns Da nobis pacem was echter een afknapper: wie het stuk goed kent (en begrijpt) verbaasde zich direct over het veel te trage tempo (eerder Adagio dan Andante), waardoor het prachtige stemmenweefsel desintegreerde, en hoewel dit geniale stuk inderdaad dolce begint, zijn er eindeloos veel crescendidie de gemoedstoestand van de sprekers tot uitdrukking brengen: niet, zoals velen denken, de hemelse rusttoestand van een tevreden kerkgemeenschap, maar de beklemde onrust van een volk in nood, bedreigd door zijn heidense tegenstanders – wie om vrede bidt, heeft die meestal niet. Het begint met de angstige, eenzame gelovige, begeleid door woelige, gediviseerde celli – later sluit een andere stem zich aan en tot slot mengt het hele koor zich in de smeekbede, maar juist die grootse en veelzeggende opbouw werd door Pichon (die ik een half jaar geleden nog uitgebreid prees omdat hij ‘barokmuziek van vlees en bloed maakte’) volkomen gemist, waardoor het leek alsof hij zich vooral op de muzikale schoonheid richtte (en die was ook hier nog steeds magistraal), maar minder op de emotie en betekenis van de tekst.
Menselijke oergevoelens
Dat werd in het hoofdwerk van deze pauzeloze avond nog eens onderstreept: Mozarts Mis in c was wederom volkomen vlekkeloos van techniek en beeldschoon van klank. Maar toch… wat miste ik nu toch de hele tijd? Langzaam merkte ik dat ik de menselijke expressie achter de woorden miste, de intentie achter de teksten en de zeggingskracht en misschien religieuze overtuiging bij de zangers – juist het vlees en bloed miste ik. De vier vocale solisten waren zonder uitzondering heel mooi (vooral de Australische mezzosopraan Xenia Puskarz Thomas kon me met haar dragende, sonore geluid erg bekoren – de anderen waren soms iets te ingetogen), maar ik miste het begrip dat een Latijnse Mis niet zomaar een oude tekst uit lang vervlogen tijden is, maar een oertekst van menselijke angst, lof, geloof en bezinning, langzaam ontstaan in de eerste tien eeuwen van de Christelijke beschaving.
En natuurlijk, het Concertgebouw is geen religieuze tempel, maar wie Mozarts Missen uitvoert, zal de menselijke oergevoelens erbij moeten leveren, en dat gebeurde, hoe briljant en kleurrijk gespeeld en gezongen, te weinig. We hadden de indruk dat alles met heel veel goede bedoelingen zeer grondig was ingestudeerd en gerepeteerd, en dat we met uiterst kundige en muzikale musici te maken hadden die op elk moment extreme prestaties leverden. Was het allemaal razend knap? Jazeker. Was het briljant? Ook. Kon het me werkelijk ontroeren? Slechts ten dele. Gelukkig was daar Mozarts beroemde Ave verum, ingelast op de plek waar de componist eigenlijk een Agnus Dei had moeten componeren, maar dat om onduidelijke redenen nooit deed – beeldschoon, nu wel helemaal doorleefd en begrepen; het koor zittend, het orkest fluisterstil de zangers op handen dragende.
Het was het ongetwijfelde hoogtepunt van deze absoluut verbluffende avond, waarin muzikale perfectie gepaard ging aan een schitterende programmaopbouw zonder enig applaus. Een muzikale eredienst, waarin echter de hang naar fascinerende klankperfectie het regelmatig won van de ontroering of zelfs Mozarts pure operaliefde, maar steeds op ongekend topniveau.
Peter Schlamilch
Meer info:
https://ensemblepygmalion.com/en/
