Symposium om het Magnificat van Bach in Amersfoort

Tot de verblijdende ontwikkelingen in de laatste decennia behoort dat de traditionele gereformeerde wereld zich steeds meer opent voor cultuuruitingen. Weliswaar had Jean Calvin (1509-1564) zich in zijn Institutie heel positief uitgelaten over menselijke creativiteit en kunst, in de praktijk was hij echter veel terughoudender, beducht als hij was voor misbruik van Gods goede gaven door de zondigheid van de mens. Langzaam maar zeker verschuiven de panelen ook in de gereformeerde gezindte: werd in de jaren 1980 de piano nog met argusoren beluisterd, tegenwoordig is het instrument volledig geaccepteerd en geïntegreerd. Inmiddels organiseren gereformeerde christenen zelfs serieuze symposia over barokke lutherse kerkmuziek, die een bezoek meer dan waard zijn.

Door Dr. Marcel S. Zwitser

In februari 2023 belegde Jeroen Kloosterman (hersteld hervormd predikant in Lunteren) een eerste symposium in de Joris-kerk in Amersfoort onder de titel ‘Rondom het kruis’, waarbij werd ingegaan op de middeleeuwse Rhythmica Oratio, dat ten grondslag ligt van het bekende koraal ‘O Haupt voll Blut und Wunden’ (waarvan vijf verzen klinken in Bachs Matthäus-Passion). Na twee lezingen klonk als afsluiting een integrale uitvoering van Dieterich Buxtehudes cantatecyclus Membra Jesu nostri (1680), waarin diverse strofen uit de Rhythmica Oratio zijn opgenomen. Op 30 november 2024 was er een tweede symposium, ditmaal rond het Magnificat van Johann Sebastian Bach.

Traktaat

Net als bij het eerste symposium waren er om te beginnen twee lezingen en wel door dezelfde sprekers als in februari 2023. Om te beginnen besprak Prof. Dr. Arie de Reuver (emeritus hoogleraar historische theologie aan de Universiteit van Leiden) Martin Luthers traktaat over het Magnificat (de lofzang van Maria, de moeder van Jezus, zoals opgetekend in het evangelie naar Lukas aan het einde van het eerste hoofdstuk) uit 1521 tegen de achtergrond van de middeleeuwse, rooms-katholieke Mariaverering, waarmee Luther in zijn jaren in het augustijner klooster in Erfurt moet zijn geconfronteerd. Dit traktaat moet voor de lutheraan Bach – die de tekst in de beide Luther-uitgaven in zijn bibliotheek had staan – bepalend zijn geweest voor zijn interpretatie van Lukas 1: 46-55 in zijn muziek. In zijn lezing vestigde De Reuver allereerst de aandacht op de nadruk die Luther in zijn tekst legt op de geloofservaring, in de zin van: ervaring die volgt op het beleden geloof in God. Maar ten tweede haalde hij voor het voetlicht hoezeer Luthers bespreking van het Magnificat contrasteerde met de rooms-katholieke Mariadevotie. Aansluitend bij de reeds door Erasmus vastgestelde vertaalfout van de begroeting van de engel Gabriël in de Vulgata (de Latijnse Bijbelvertaling van Hiëronymus) als ‘vol van genade’ (‘gratia plena’), terwijl Gabriël Maria volgens de grondtekst ‘begenadigd’ noemt, gaat Luther diep in op het feit dat Maria in haar lofzang spreekt over ‘de geringheid van zijn [= Gods] slavin’. Tegenover de ‘hemelskoningin’ (‘Regina coeli’) van het rooms-katholicisme staat niet alleen een gewone jonge vrouw van vlees en bloed, maar bovendien één die geminacht werd in de maatschappij van haar tijd – iemand waar de gewone man en vooral de gewone vrouw zich kon identificeren.

Prachtig

In de tweede lezing ging musicoloog en hymnoloog Dr. Jan Smelik in op Bachs toonzetting van de lofzang van Maria. Naast een korte bespreking van de afzonderlijke delen van het Magnificat vestigde hij de aandacht op de vier lauden, die achterin Bachs werkmanuscript van de oorspronkelijke versie in Es majeur zijn te vinden, maar in de latere versie in D majeur niet meer voorkomen. Tevens stelde hij de in de 19^e eeuw al opgeworpen (en in 2003 door Andreas Glöckner in het Bach-Jahrbuch weer opgepakte) vraag aan de orde of Bach zijn Magnificat mogelijk niet voor één van de Maria-feesten in het lutheranisme gecomponeerd kan hebben. Na een koffiepauze volgden op Smeliks lezing prachtige uitvoeringen van Bachs cantate Meine Seel erhebt den Herren (BWV 10), uitgaande van de traditionele Duitstalige gemeentezang van het Magnificat in de lutherse vesperdienst in Bachs dagen, en het Magnificat in de oorspronkelijke versie met de lauden (BWV 243a) door het Dutch Baroque Orchestra & Vocal Consort onder leiding van Ton Koopman-leerling Gerard de Wit.

Leerzaam

Voor liefhebbers van Bachs kerkmuziek die om wat voor reden dan ook geïnteresseerd zijn in de theologische en liturgische achtergronden ervan, kunnen symposia als deze een ware ear-opener zijn. Zeker voor degenen die niet vertrouwd zijn met de christelijke traditie – dan wel met de specifiek lutherse verschijningsvorm ervan – kan het leerzaam en behulpzaam zijn het oor te luister te leggen bij een wereld, waarin kennis van deze zaken nog volop aanwezig is. Wie het symposium heeft gemist, kan nog terecht bij een klein boekje dat tijdens het symposium werd gepresenteerd, waarin de lezingen van De Reuver en Smelik zijn na te lezen, aangevuld met diverse korte meditaties (door de bank genomen van een pagina lang) voor de adventsperiode van de hand van vier predikanten. Ook de lezingen van het eerste symposium zijn op deze wijze uitgegeven (Ds. J.A. Kloosterman (red.), O Hoofd vol bloed en wonden. Passiemeditaties. Leeuwarden: Groen, 2023). Bij een mooi verzorgde uitgave met kleurendrukken als deze neem je kleine incidentele drukfoutjes graag voor lief. Deze even leesbare als lezenswaardige commentaren bij de theologische en muzikale achtergronden van Bachs Magnificat zal menige muziekliefhebber als een verrijking ervaren bij de luisterervaring of voor eigen uitvoeringen van het werk als koorlid of instrumentalist – aanbevolen!

Betreft:

Ds. J.A. Kloosterman (red.), Magnificat. Adventsmeditaties over de lofzang van Maria. Leeuwarden: Groen, 2024. Prijs: € 17.99.