Bachvereniging subliem in modern werk van Mayrhofer

Nederlandse Bachvereniging o.l.v. Johanna Soller. Johann Sebastian Bach – Gott fähret auf mit Jauchzen, BWV 43, Wer Dank opfert, der preiset mich, BWV 17, Johann Ludwig Bach – Denn du wirst meine Seele nicht in der Hölle lassen, Gregor A. Mayrhofer – The light behind the eyes. Met Carine Tinney (sopraan), Alex Potter (alt), Daniel Johannsen (tenor), Matthias Winckhler (bas)

Gehoord: 14 mei 2026, TivoliVredenburg, Grote zaal, Utrecht

Door Peter Schlamilch

Wat een enorme verrassing – de Nederlandse Bachvereniging speelt een gloednieuw stuk van een hedendaagse componist en vooral: dat doet het subliem. Het moet echt niet zo heel makkelijk geweest zijn voor de orkestleden van het doorgewinterde barokensemble, maar nog veel lastiger voor de koorzangers ervan, want Gregor A. Mayrhofers The light behind the eyes vergt het uiterste van de vocalisten: het begint polyfoon, net als Bach zelf, maar in plaats van gezongen wordt er aanvankelijk gesproken, gefluisterd en soms gesist, en even dacht ik naar een Bach-compositie te luisteren die over zo’n 300 jaar geschreven zou worden: even polyfoon en gelaagd, maar dan in een ons nog volkomen ‘computerachtige’ muziektaal (hoewel alles acoustisch was) die misschien niet zo ‘klankschoon’ volgens barokmaatstaven is, maar wel verduiveld ingenieus en fascinerend. En belangrijker: de koorleden zetten zich niet alleen volledig in, maar slaagden er ook in het stuk helder en doorleefd tot zijn recht te laten komen.

Dagelijkse kost

En zeker, normaal gesproken ben ik niet zo van de moderne fratsen zonder veel melodie en toonsoort, maar het halve uur (oh jee, dacht ik vooraf, en ik was niet de enige) vlóóg om en boeide bijna de hele tijd. Net als in de Bach-cantaten van de rest van het programma waren er koorsolo’s, ripieni en allerlei andere baroktechnieken, alleen dan met de mogelijke futuristische ‘sound’ van enkele eeuwen na nu – heel apart. Het koor klonk in deze hedendaagse stijl geweldig, en er zal best veel op gerepeteerd zijn, maar het kwam over alsof dit dagelijkse kost was – bijzonder! Ook de Duitse dirigente Johanna Soller, sinds mei 2025 de artistiek leider van het gezelschap, lijken deze moderne klanken als een handschoen te passen, hoewel ze toch specialist in de historische uitvoeringspraktijk is, artistiek leider van het Münchener Bach-Chor & Orchester is, een eigen Bach-cantateserie organiseert, docent basso continuo is en organist van de St. Peter, de oudste parochiekerk van München.

Intense energie

Toch voelt ze Mayrhofers muziek haarfijn aan, en weet met duidelijke en expressieve gebaren het ensemble zelfvertrouwen en richting te geven in deze voor velen ongetwijfeld onwennige muziek, en ze weet deze goed op te bouwen en kernachtig in balans te krijgen. Dat The light behind the eyes – een studie van de interactie tussen mens, God en machine – overtuigt komt niet in de laatste plaats dus door de levendige en organische manier waarop het Bachensemble het over het voetlicht brengt, waarbij de uitstekende vocale solisten zeker genoemd moeten worden: vooral bij bassen en tenoren worden prachtige dingen gedaan. Neuriën, praten, zoemen, flageoletten: het is er natuurlijk allemaal, maar ook wordt er vaak stevig en ronduit-lyrisch gezongen en, ook in  het orkest, met veel intense energie gemusiceerd.

Indringend-ontroerend

In de Bach-cantaten die de avond zowel openden als afsloten merkte ik die energie soms wat minder en werd soms te braaf gezongen en gespeeld, want er zitten zoveel meer details in de partituur dan die Soller liet horen. Haar slag was geheel anders dan bij Mayrhofer: ronder, algemener en vrolijker op het hupse af – natuurlijk waren beide cantaten positief van inhoud, maar bij Bach is de angst voor Schepper en dood nooit ver weg. Die beklemming liet Soller niet horen, niet in Bachs vele heerlijke, maar ook soms wrange harmonische wendingen, niet in het koor, dat nu veel minder intens en geconcentreerd zong, en niet in de frasering en vooral articulatie: het werd allemaal wel erg vriendelijk en ‘zen’. Ook solisten Carine Tinney (sopraan) en Alex Potter (alt) sloten zich bij deze ingetogen stemming aan, maar gelukkig trokken tenor Daniel Johannsen en bas Matthias Winckhler zich nergens wat van aan: uit volle borst sleepten ze het publiek in hun aria’s en recitatieven van begin tot eind mee met tekst en, vooral natuurlijk, de muziek. Johannsen straalde met zijn geweldige, slanke maar indringend-ontroerende tenor Bachs eeuwige noten de eeuwigheid in. De Oostenrijker is niet alleen bekend als concert- en oratoriumzanger (vooral Bach-Evangelist), maar zeker ook als liedzanger: hij heeft naar verluidt een repertoire van maar liefst 500 liederen en dat is te merken aan zijn verbeeldingskracht en vertelkunst. Als operazanger is hij selectief, maar zingt in grote theaters en geneert zich niet voor een Fledermaus in Bad Ischl. Bas Matthias Winckhler hoorde ik al eerder, in Myslivečeks Abramo ed Isacco, en hij zingt nog net zo ‘edel, glanzend en sonoor’ als toen.

Componeerstop

In 1726, exact 300 jaar geleden, stopte Bach opeens een paar maanden met componeren, en niemand weet waarom. Uitputting van de idioot hoge productie de jaren ervoor? Persoonlijke omstandigheden? Feit is dat hij maar liefst 18 cantaten van zijn verre neef Johann Ludwig Bach – acht jaar ouder – uitvoerde, en hij moet hem dus hoog gewaardeerd hebben. Denn du wirst meine Seele nicht in der Hölle lassen begint met enkele zeer gewaagde harmonische wendingen en Querstände (verhoogde of verlaagde noten die plotseling hersteld worden, destijds als een ernstige ‘compositiefout’ beschouwd), en heeft ook verderop enkele prachtige passages, hoewel het natuurlijk op geen enkel moment aan de ‘grote’ Bach kan tippen. Alles uitstekend en welluidend uitgevoerd in een veel te leeg Vredenburg, maar zonder die geconcentreerde energie die Mayrhofers The light behind the eyes zo kenmerkte. Ik wens de Bachvereniging meer ‘hedendaagse’ uitstapjes toe, al was het maar om de oude meesters met dezelfde geest te inspireren.

Peter Schlamilch

Meer info: bachvereniging.nl